Recensie

Bij Milo Rau zijn Lenin en Stalin levensecht

Theater Op het festival ‘Brandhaarden’ is de Zwitserse regisseur dit jaar eregast. De voorstelling ‘Lenin’ is direct een voltreffer.

Scène uit Lenin in regie van Milo Rau door Schaubühne am Lehniner Platz, Berlin
Scène uit Lenin in regie van Milo Rau door Schaubühne am Lehniner Platz, Berlin Foto Thomas Aurin

Telkens klinkt het als een verwijt van de Russische revolutionair Trotski tegen de andere revolutionair, Lenin: „De revolutie is aan het doodbloeden”. Maar Lenin kan het tij niet keren: hij kreeg een paar beroertes en de machtiger Stalin neemt de leidersrol over. Deze voert een verstikkende bureaucratie door, met moorden tot gevolg.

Aan het slot van de eminente voorstelling Lenin, in tekst en regie van de Zwitserse regisseur Milo Rau, staat Lenin vereenzaamd op de veranda van zijn datsja: hij spreekt een handjevol volgelingen toe. Langzaam verwijdert iedereen zich. In Lenin en zijn teloorgang krijgt de Russische revolutie een menselijk gezicht.

Het festival Brandhaarden 2019 in de Stadsschouwburg Amsterdam kiest Milo Rau als eregast; sinds 2018 is hij artistiek leider van NTGent. De 42-jarige Rau geldt als een van de meest invloedrijke en bekroonde regisseurs, vooral vanwege zijn geëngageerd documentair theater. Ook Lenin, dat in 2017 in première ging bij het Berlijnse gezelschap Schaubühne am Lehniner Platz, heeft een documentaire oorsprong: de Russische Revolutie.

Maar er is veel meer. Het is ook een voorstelling die reflecteert op het theater. In het midden van de speelvloer draait een minutieus natuurgetrouwe weergave van Lenins plattelandshuisje. Alles drukt een vroeg twintigste-eeuwse sfeer uit: de kostuums, de sobere belichting als door kaarslicht. Intussen volgen camera’s de handeling op het toneel en zien we de personages uitvergroot op een filmdoek. Dat is niet zomaar een ingreep, ze komt voort uit de tekst. Trotski krijgt een extra dimensie toebedeeld als theaterrecensent die zich bekeert tot de film. Zo volgt de vorm van Lenin de nieuwe kunstuitingen van toen.

De voortreffelijk spelersregisseur die Rau ook is, maakt van historische personages als Stalin, Trotski, Lenins secretaresse en zijn dokter echte personages. Terzijde van de speelvloer zien we de schminktafel waaraan zich een van de indrukwekkendste metamorfoses voltrekt: actrice Ursina Landri, met lang blond haar, verandert geleidelijk in de kaalhoofdige Lenin met spitsbaardje. Dat zij deze rol speelt, is een verrijking. Rau laat zo zien dat theater altijd een spel is met illusie, ook al vormt de historische werkelijkheid het uitgangspunt.

De perfectie waarmee Landri Lenin vertolkt is even griezelig als weergaloos. Prachtig toont ze zijn toenemende broosheid, zijn vergeefse strijd tegen de allesverzengende kracht van Stalin en de teloorgang van de revolutie waarin ooit vriendschap en gezamenlijke strijdlust tegen de tsaren de boventoon voerden.

Rau is vaak verweten dat zijn theater eerder activistisch is, in dienst van een politiek statement, dan ontroerend. Voor Lenin geldt die kritiek beslist niet. Twee uur lang keek en luisterde het publiek ademloos naar een groep acteurs die spel én dictie tot in de finesses beheerst.

Pianomuziek van Bach klinkt en tot slot, volkomen verrassend, Who By Fire van Leonard Cohen. De oude Lenin is geveld door een beroerte en ijlt. Maar zijn revolutionair elan gloeit nog steeds. Hij formuleert stamelend zijn dromen en toont hiermee een magistrale combinatie van maatschappelijk en menselijk engagement.

    • Kester Freriks