Traag vallende dingen

Illustratie Roland Blokhuizen

In het Stedelijk Museum in Amsterdam is een film te zien van de Israëlische beeldend kunstenaar Yael Bartana. Op een groot scherm en tegen een pikzwarte achtergrond tuimelen in vertraagd tempo allerlei dingen naar beneden. Een rugzak, een tas, een ingelijste foto met kapot glas, een spijkerbroek, een pistool, een shawl, een pop, een speelgoedbeest. Het is een fascinerend gezicht, de spijkerbroek rimpelt en draait, de shawl deint langzaam naar beneden en verandert voortdurend van vorm, als een kwal die door de zee beweegt. De rugzak wordt een ruimteschip in een Star Wars-film.

Veel dingen hebben een onheilspellende lading: een kalasjnikov, kogels, een reddingvest, een dwarrelende regenbui van gele davidsterren.

Het kunstwerk heet Tashlikh. Dat is de naam van een joods ritueel waarbij brood en andere dingen in een rivier worden gegooid, als een symbolische manier van boetedoening. De voorwerpen die op het scherm naar beneden vallen zijn persoonlijke eigendommen van slachtoffers en daders van de Shoah, de Armeense genocide en van recente etnische zuiveringen in Soedan en Eritrea. Souvenirs van angst en schuld.

Bartana had slachtoffers en daders gevraagd een voorwerp weg te gooien, iets wat hen bond aan hun traumatische verleden. Als een manier om er afstand van te nemen. En doordat al die spullen nu door elkaar buitelen, treedt er een soort gelijkschakeling op. Op het scherm wordt schuld en lijden in beeld gebracht, maar ook verzoening en acceptatie.

Zou je door dingen weg te gooien afstand kunnen nemen van de kwade herinneringen die ermee verbonden zijn? Ik denk niet dat het gemakkelijk is. Ook al ben je nog zo’n rationeel mens en ook al weet je dat een voorwerp geen ziel heeft, je zult niet gauw een foto verscheuren van een verloren liefde en je gooit de theepot van je overleden moeder niet meteen in de afvalcontainer. Omdat er toch iets van die mensen in dat fotopapier zit, en in dat porselein. In dingen zit meer leven dan je denkt.

Misschien kreeg Bartana alleen spullen van mensen die toch al hadden besloten zich niet langer door het verleden te laten kwellen. En het hielp misschien dat hun souvenirs deel zouden worden van een project, een ritueel. Iets wat andere mensen zouden zien. Zodat die dingen blijven spreken, en niet voorgoed kwijt zijn.

Dit is de laatste aflevering van de rubriek Kwijt. Vanaf volgende week op deze plek: De toerist.
    • Warna Oosterbaan