Opinie

    • Roeland Termote

Pas op: democratisch verval gaat sneller dan je denkt

Democratie Wat als Nederland – net als Hongarije en Polen – een democratie op drift was? Gedachtenexperiment van vertrekkend Midden- en Oost-Europa correspondent .

Illustratie Cyprian Koscielniak

Het is 1 februari 2029. Vijftigduizend mensen protesteren op het Malieveld in Den Haag tegen John Herder, leider van regeringspartij VCD (Vrije en Christelijke Democraten), en tegen de ‘nationale dienstwet’ die zijn partij die week door de Tweede Kamer duwde. Het plan-Herder: de WW-uitkering vervangen door harde arbeid in dienst van de overheid, en voor minder dan het minimumloon.

De ‘nationale dienaren’ zullen meebouwen aan Herders meest spraakmakende campagnebelofte voor de aanstaande verkiezingen: een kunstmatig gevangeniseiland voor asielzoekers, opgespoten in de vorm van een tulp, ten westen van Texel.

De ‘gevangenistulp’ moet niet alleen asielzoekers op één plek samenbrengen en ‘foute’ migranten afschrikken, zegt Herder tijdens zijn wekelijkse radio-uurtje op Radio 1. Het wordt ook een attractie voor het fors stijgende aantal ruimtetoeristen die opstijgen vanuit Nederland. En een bescherming tegen de stijgende zeespiegel. Die is veel harder gestegen dan de deskundigen van zijn partij – een huisarts en een scheepsbouwkundig ingenieur – mogelijk achtten bij het aantreden van het eerste VCD-kabinet, vier jaar geleden.

Over de protesten is Herder kort. „Mijn partij heeft de veiligheidsdiensten gevraagd na te gaan hoeveel buitenlandse infiltranten op het Malieveld aanwezig waren. Echte Nederlanders willen geen gewelddadige migranten noch hysterische protesten.”

Dat van die ‘echte Nederlanders’ is ook de opening van het NOS-journaal en staat de volgende ochtend op de voorpagina van bijna alle lokale kranten.

De VCD, zelfverklaarde ‘reddingsboei van redelijk rechts Nederland’, is ontstaan uit een fusie van VVD en CDA. Dat gebeurde nadat die twee partijen op de ‘Bruine Woensdag’ van 2021 werden gedecimeerd en PVV en FvD samen 40 procent van de stemmen haalden. Na enkele jaren als staatssecretaris in een veelkleurige vechtcoalitie, kon VVD’er Herder de chaos niet langer aanzien.

Hij organiseerde een paleisrevolutie tegen de vermoeide VVD-premier Klaas Dijkhoff en overtuigde een stel christen-democraten om over te stappen naar een nieuw project. Slechts door het genadeloos bestrijden van „radicale predikers van migratie, klimaatparanoia en een dictatuur van rechters en journalisten” kunnen „echte liberalen en christen-democraten” concurrenten als Thierry Baudet afstoppen, aldus Herder.

Fractieleider noch premier

De 33-jarige ex-belastingconsulent is het politieke genie en de onbetwiste heerser binnen zijn partij. Maar hij is fractieleider noch premier. Die banen laat hij over aan een voormalige klasgenoot op het Kennemer Lyceum in Overveen, respectievelijk aan de kapitein van zijn oude hockeyclub HC Oranjebloesem.

De belangrijkste politieke vergadering van Nederland is de wekelijkse borrel in een Haags vijfsterrenhotel waar Herder, de premier en Herders onafscheidelijke Amerikaanse communicatie-adviseur aanwezig zijn. Die laatste was ook de bedenker van de VCD-campagneslogan: „Grenzen dicht, snelheidslimieten open, Nederlanders aan het stuur!”

Lees ook: Oost-Europa laat zich niet de les lezen

Dat was meteen ook het hele verkiezingsprogramma van de partij. Een langere boodschap had niet gepast op de bierviltjes die de VCD rondstuurde naar alle abonnees van het AD, De Telegraaf en de Volkskrant op de dag nadat het brouwerij-en cosmeticaconcern van een andere hockeyvriend van Herder bekendmaakte dat het de Volkskrant had gekocht. De redacteuren van die krant kregen tijdens een ochtendvergadering te horen dat een nieuwe redactieploeg de krant van de volgende dag zou maken. Bewakers duwden de huilende en schreeuwende journalisten naar de liften.

Concurrent NRC, door Herders spitsvondige aanhang op sociale media omgedoopt tot ‘Nazi Rot Courant’, zou vijf maanden na de verkiezingen faillissement aanvragen om redenen die nog steeds niet opgehelderd zijn.

Op het Malieveld hakkelen de sprekers zich op die milde februari-dag een weg door hun speeches, hun stemmen geregeld dicht geknepen door woede en het goedkope geluidssysteem. Het zijn vooral politici van afkalvende linkse en rechtse oppositiepartijen, en ambtenaren die hun ontslag kregen nadat ze VCD-ministers van wanbeleid hadden beschuldigd.

Zij beweren dat Herder Nederlandse arbeiders in de armoede zal storten om zijn pronkproject te verwezenlijken. Die boodschap kunnen ze die avond alleen kwijt in het RTL-journaal en een handvol nieuw opgerichte websites, bevolkt door ontslagen journalisten, plus de Amsterdamse stadsradio VrIJ.

Maar het zendsignaal van dat oppositiebastion reikt slechts tot dertig kilometer buiten de grachtengordel. In de provincie resten alleen nog dance, Schlager en pro-VCD-propaganda.

Koortsdroom van politieke junkie

Het voorgaande is slechts de koortsdroom van een Oost-Europese politieke junkie. Dit kan niet echt in Nederland. Daarvoor zijn de democratische dijken – vrije media, kritische burgers, een goed functionerende rechtsstaat – in 2019 toch te hoog? Misschien.

Lees ook: Nationalisten vinden in Hongarije het Europa dat ze thuis kwijt zijn

Maar anderzijds: zo dachten veel Polen er nog maar enkele jaren geleden óók over. De machtsgreep in de rechtspraak, de media en de economie die zich vanaf 2010 in het Hongarije van Viktor Orbán heeft voltrokken, was toch ondenkbaar in hun land?

In tijden waarin ‘illiberale democraten’, Orbáns geuzennaam, in opmars zijn en een steeds grotere internationale rol opeisen, moeten we ons misschien toch deze vraag stellen: hoe zou Nederland eruitzien als die ‘illiberale internationale’ ook hier wortel zou schieten?

Die vraag heeft me verleid tot dit gedachtenexperiment.

Voor het antwoord hoefde ik de alledaagse werkelijkheid meestal niet eens al te vrij op te rekken. (In de onlineversie van dit stuk is een aantal links naar artikelen daarover opgenomen.)

Warme band met China

De dag voor de verkiezingen, 21 september 2029. Na vier jaar is de sfeer in het eerste VCD-kabinet uitstekend. Dankzij het verder dereguleren van de arbeidsmarkt en het smeden van uitstekende banden met Chinese staatsbedrijven is Nederland de logistieke draaischijf van West-Europa geworden. De ‘nationale dienstplicht’ heeft de officiële werkloosheid uitgeroeid. En migranten van het hulpbehoevende soort zie je nauwelijks nog.

Alleen zuurpruimen reppen over de veranderingen aan de kieswet die de VCD bij de verkiezingen zo’n overweldigende meerderheid belooft te bezorgen. Of over de zweem van corruptie die om het kabinet hangt. Zuurpruimen en buitenlandse journalisten die de zitjes innemen van het vrijwel lege stadion dat hockeyfanaat Herder heeft laten bouwen in de stad waar hij ooit wethouder was: Den Helder.

Het is een van de vijftien nieuwe hockeykathedralen, van Zaltbommel tot Delfzijl. De journalisten hebben vooral aandacht voor het kransje nieuwe rijken waarmee de VCD-leider jenever drinkt in zijn skybox. Daar worden de miljarden-aanbestedingen verdeeld, zeggen ingewijden: voor nieuwe snelwegen, kerncentrales en toeristische infrastructuurprojecten die de Nederlandse kustlijn langzamerhand net zo druk maken als de Belgische.

Lees ook: Hoeveel ‘Orbánnen’ kan de EU aan?

Belichaming van die nieuwe miljardairsklasse is Herders neef Toby, recent afgestudeerd sporteconoom. Een briljante student was Toby niet, maar hij had wel een feilloze neus voor zaken. De afgelopen jaren heeft hij fortuin gemaakt met het opkopen van afgeleefde hotels in kustplaatsjes waar de overheid kort nadien massaal investeerde. Toby leverde ook de straatverlichting voor de nieuwe wegen die de hotels in de duinen en vakantieparken verbinden.

Een Sloveense rapporteur van het Europese anti-corruptieagentschap OLAF stelde „belangenvermenging en aanwijzingen van ernstige fraude met EU-subsidies” vast, in talrijke miljoenencontracten die Toby’s bedrijf afsloot met VCD-wethouders.

Amnestie voor de elite

Een moedige aanklaagster ging vervolgens in tegen een verklaring van de minister van Justitie dat Toby geen strafbare feiten pleegde. Zij eiste tien jaar celstraf. Nadat een rechter die straf inderdaad toekende, riep oom Herder 2029 uit tot het jaar waarin er ‘amnestie’ zal komen voor leden van de nationale elite die onterecht veroordeeld werden. „De veroordelingen kregen ze meestal alleen maar omdat ze te Nederlands zijn voor die Sloveense euro-slaven en D66-rechters.”

Intussen verschuift internationaal de ophef naar de uitspraken van het hoofd van het Instituut voor Nederlandse Identiteit (INI), opgericht met het vrijgekomen budget van het opgeheven NIOD en het Afrika-Studiecentrum Leiden. Tegen de Amerikaanse website Breitbart had de INI-directeur verklaard dat Afrikanen die door Nederlandse slavenhouders naar Suriname werden gehaald, eigenlijk ook een soort ‘arbeidsmigranten’ waren. Bovendien had de West-Indische Compagnie met haar rol in de slavenhandel blijk gegeven van scherp zakeninstinct, in dienst van de Nederlandse zaak. De minister van Cultuur heeft de INI-chef verdedigd. De internationale critici snappen Nederland niet, zegt hij, „omdat ze geen Nederlands spreken”.

Nadat een activist tijdens de opening van een nieuw monument voor de WIC een pot rode verf over de INI-directeur had gegooid, eiste het OM tien jaar cel wegens „terrorisme”. Ditmaal is amnestie niet op zijn plaats: „terroristen horen in de gevangenis”, zei Herder tijdens een persconferentie in zijn nieuwe kantoor op de Dam, waar de Oranjes ruimhartig een vleugel van het paleis hebben afgestaan.

Lees ook: Hoe Hongarije de universiteit van Soros wegpestte

Dat het Europees Parlement, waar middenpartijen en groenen samen nog een nipte meerderheid behouden, de rechtszaak „unfair” noemt, ziet hij juist als extra argument dat zijn partij „de externe druk op onze rechtspraak” moet bestrijden met contra-propaganda. „De tentakels van Nederland-hatende financiële speculanten als Alexander [zoon en opvolger van de aan Alzheimer lijdende filantroop van Joodse afkomst George] Soros reiken ver”, aldus Herder, „tot in het Europese Parlement.”

De advertentiecampagne tegen Soros en zijn ‘cultuurterroristen’ die de VCD heeft ontketend, blijkt het laatste zetje te zijn om bij de verkiezingen de 60 procent te overschrijden.

Antidemocratie in de steigers

De landen waar het bovenstaande al praktijk is of in de steigers staat, zijn er al, heb ik in de afgelopen jaren als Oost- en Midden-Europacorrespondent kunnen zien; je vliegt voor een paar tientjes naar Boedapest of Belgrado.

Het is goed om de vraag te stellen of dit ook in Nederland zou kunnen gebeuren. Een Bulgaarse collega vatte het eens zo samen: elke verkiezing denken de Bulgaren dat het niet uitmaakt wie in de volgende regering zit. Dieper kan de landelijke politiek toch niet meer zinken. „Maar in de Bulgaarse politiek bestaat er geen bodem.”

Wie gelooft dat de grondvesten van onze democratie onverwoestbaar zijn, is slecht voorbereid op veranderlijke tijden. Wat je als correspondent leert is: democratisch verval neemt zijn tijd, maar die is vaak korter dan de reactietijd van de tegenkrachten. Als je weet waar je op moet letten, zie je het scherper, en eerder.

Achter welke illiberale vlag politici schuilgaan, is zelden de hoofdzaak. Herder, de protagonist in mijn schets is rechts, maar Europa telt evengoed linkse autoritairen en kleptocraten. Let vooral op een hang naar machtsuitbreiding en de methodes die daarbij horen. Politici die te veel juridische en fatsoensregels overtreden op hun weg naar de top, hebben meestal ook te veel te verliezen om de macht nog af te staan.

En kijk uit wanneer instellingen aangevallen worden die als scheidsrechter in de samenleving fungeren. Als een passieve meerderheid toelaat dat een kleine groep eigenmachtig het sociale contract herschrijft, is het volgende stadium zelden méér vrijheid, gelijkheid of de eerlijke weerspiegeling van wat het volk wil.

Het zijn feiten die we eigenlijk allemaal al zouden moeten weten, of we nu in Boekarest, Warschau of Den Helder wonen. En toch.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Roeland Termote