Foto Roger Cremers

‘Je moet dingen durven doen, ook al weet je niet hoe’

Interview | Directeur duurzaamheid NS De NS-directeur duurzaam ondernemen vertrekt na tien jaar – tevreden. Alle treinen rijden er op windenergie, als eerste spoorbedrijf ter wereld. Duurzame plannen zijn slimme investeringen, vindt ze.

Tien jaar lang zette Carola Wijdoogen zich in voor vergroening van het railvervoer en de stations. Volgende week stopt ze als directeur duurzaam ondernemen van NS. Is het niet frustrerend dat juist nu het verzet tegen beoogde klimaatmaatregelen van het kabinet op stoom komt? „Iedereen zal zijn verantwoordelijkheid moeten nemen. Steeds meer bedrijven laten zien dat het waarde oplevert en dat het kan. Durven en doen geldt ook voor de politiek. Die verantwoordelijkheid is nog een keer bevestigd door de Urgenda-zaak. Er is verzet, maar de beweging om te veranderen is niet meer tegen te houden.”

Toen Wijdoogen in januari 2010 begon met haar nieuw gecreëerde functie, was die beweging nog pril. Ook bij NS. „De trein werd niet als duurzaam gezien. In essentie is het wel een duurzaam product: hij rijdt op stroom, en ijzer op ijzer is energiezuinig. Ik wilde twee dingen bereiken: dat NS koploper zou worden op het gebied van duurzame mobiliteit, maar ook dat we als zodanig zouden worden gezien. Dat is gelukt.”

NS speelde vorig jaar een belangrijke rol aan de mobiliteitstafel, waar de plannen voor het Klimaatakkoord werden bedacht. Van de 48,7 miljoen ton CO2 die Nederland wil besparen in 2030, komt 7,2 miljoen voor rekening van mobiliteit. Om dat te bereiken, moeten nog heel wat forensen de auto verruilen voor de trein. En wegwerpbekers inruilen voor herbruikbare. Sinds de introductie van korting op eigen bekers in oktober zijn 60.000 warme dranken in bekers van reizigers geserveerd, meldde NS vlak voor Kerst. Wijdoogen: „Een mooi resultaat, maar jaarlijks drinken reizigers 30 miljoen warme dranken op stations, dus we zijn er nog lang niet.”

NS heeft de laatste jaren veel gedaan aan duurzaamheid. Waar bent u het meest trots op?

„Dat alle NS-treinen sinds 2017 volledig op windenergie rijden. Daarmee bieden we onze reizigers een klimaatneutraal product aan: energie die voor ons wordt opgewekt in nieuw aangelegde windparken. We weten dus precies waar het vandaan komt. Met 1,4 terawattuur per jaar zijn we een grootverbruiker, we dragen echt bij aan de energietransitie. We zijn wereldwijd het eerste spoorbedrijf waar dit is gelukt, met het grootste windstroomcontract ter wereld, voor een periode van tien jaar.”

Niet iedereen gelooft dat de treinen nu volledig op windenergie rijden.

„We hebben alle factchecks van NRC hierover doorstaan. Plus een onderzoek van de Reclame Code Commissie. Prima dat mensen kritisch zijn, maar onze claim dat het 100 procent windstroom is, houdt stand. Het gaat om een gemiddelde op jaarbasis. Als het harder waait, kunnen ook anderen er gebruik van maken, anders niet. Zo hebben we het steeds uitgelegd.”

NS kondigde de overstap naar windstroom aan met een video waarin topman Roger van Boxtel zich liet vastbinden aan een molenwiek. Het filmpje deed het goed op sociale media en zorgde voor internationale publiciteit.

Minder zichtbaar was een andere vernieuwing die Wijdoogen bij NS introduceerde. Sinds 2014 is een maatschappelijke winst-en-verliesrekening opgenomen in het jaarverslag. De milieu- en andere sociale effecten van NS worden daarin in geld uitgedrukt.

Lees ook de factcheckt van NRC naar aanleiding van het promotiefilmpje met Van Boxtel: ‘De NS rijdt voor 100 procent op windstroom’

Waarom is dat belangrijk?

„De gangbare perceptie was – en ís – dat duurzaamheid geld kost. In mijn overtuiging is het juist waardecreatie, bijvoorbeeld omdat je als bedrijf profiteert van een betere reputatie. Dat kan ik alleen laten zien door het in geld uit te drukken. Ik heb een bedrijfskundige achtergrond, voor mij was dat een natuurlijke aanpak. Je moet als duurzaamheidsmanager de taal spreken van de financieel directeur en de aandeelhouder. Je hebt te maken met mensen die vooral de taal van geld begrijpen. Dus moet je niet-financiële waarde zichtbaar maken in financiële waarde.”

Zaten daar grote verrassingen bij?

„Voor mij waren de hoge maatschappelijke kosten van ons landgebruik een eyeopener. Verlies aan biodiversiteit is een hoge kostenpost. Dan kun je proberen om minder ruimte te gebruiken, of groen op een andere locatie terug te geven. Zoiets doe je pas als je in kaart brengt wat de impact van je bedrijf is.”

Wijdoogen pakt pen en papier. „Kijk, dit is mijn inspiratie, een model van Stuart Hart. Onder de streep gaat het over vandaag, met verbeteren van je product en verantwoord ondernemen. Boven de streep gaat het over de toekomst: innoveren en groeien. Met dit model kun je een businesscase bouwen, en de mensen die over het geld gaan ervan overtuigen dat je duurzame plannen slimme investeringen zijn. De personeelsdirecteur kan het bedrijf profileren als een aantrekkelijke werkgever. De reizigersdirecteur kan klanten tevreden stellen. Zo bedien je de hele raad van bestuur.”

Als NS duurzaamheid zo belangrijk vindt, hadden ze u ook in de raad van bestuur kunnen zetten.

„Dat hoeft niet per se. Iedereen moet zich verantwoordelijk voelen voor duurzaamheid. Een monteur die materialen opnieuw gebruikt, een machinist die zuiniger gaat rijden. En het was aan mij om degene in de top aan te spreken bij wie ik mijn boodschap het beste kwijt kon. Ik wist bij wie ik op welk moment het beste kon shoppen. Als duurzaamheidsmanager moet je de organisatie goed kennen.”

Verduurzaming gaat ook over gedragsverandering. Hoe bereik je dat?

„Werkgevers kunnen daar goed in sturen door te spelen met de default-optie, de standaardkeuze voor werknemers. Een van de klimaatdoelen is een reductie van 8 miljard autokilometers door meer gebruik van openbaar vervoer en fiets. Bij ABN Amro krijgen nieuwe werknemers de eerste twee maanden een ov-abonnement of een fiets. Na twee maanden blijft 70 procent met het openbaar vervoer reizen in plaats van met een auto. Het zit in zulke dingen: geen parkeerplaatsen aanbieden, wel een businesscard. Met 45 bedrijven bespreken we dit soort maatregelen. We streven naar duizend werkgevers in 2030. Uit onderzoek blijkt dat mensen die anders gaan reizen voor hun werk, dat ook privé gaan doen. Zo kun je een omslag in reisgedrag bereiken.”

Voorwaarde voor die omslag is wel dat de treinen niet te vaak uitvallen, zoals op de hogesnelheidslijn tussen Amsterdam en Breda.

„Ik vind ook dat de IC Direct, de trein op die lijn, naar behoren moet functioneren. Als je duurzaam wil rijden, moet je ook op tijd rijden. Dat is deel van ons bestaansrecht. Daarbij is het de uitdaging om niet allemaal tegelijk te reizen. We moeten meer passagiers verleiden om aan de randen van de spits te reizen. Met een gelijkmatiger gebruik doe je de hele samenleving een plezier.”

Wijdoogen stapt niet over naar een nieuwe werkgever. „Voorlopig ga ik even afkicken. Ik wil een internationale editie maken van een handboek over maatschappelijk verantwoord ondernemen dat ik in 2016 heb gepubliceerd. Vorig jaar ben ik begonnen met gastcolleges over dit onderwerp op [de universiteit] Yale, in de VS. Dat wil ik graag voortzetten, die studenten zijn de leiders van de toekomst.”

Wat is de volgende stap die uw opvolger en NS moeten zetten?

„De bedrijfsvoering is bijna helemaal circulair, de stations en werkplaatsen zijn zoveel mogelijk klimaatneutraal. Initiatieven zoals de tappunten voor drinkwater op stations en het gebruik van eigen bekers kunnen worden uitgebreid. Het belangrijkste, heb ik gemerkt, is dat je dingen moet durven doen. Zelfs als je nog niet weet hoe het precies moet. Bij de windstroom dacht iedereen dat we gek waren, bij de watertappunten ook. Maar als je de eerste stap zet, haken andere partijen aan. Mensen staan dan op om je te helpen, om het doel te bereiken.”

Correctie (27 januari 2019): In een eerdere versie van dit interview stond dat mevrouw Wijdoogen in 2006 begon bij de NS. Dat moest 2003 zijn en is hierboven verbeterd.

    • Mark Duursma
    • Jos Verlaan