Opinie

    • Luuk van Middelaar

Hoe de ruimte voor een compromis slinkt

Na de daverende nederlaag voor haar Brexit-plan moest premier May van het Lagerhuis snel met een Plan B komen. Het lijkt erg op Plan A. May houdt vast aan haar ‘rode lijnen’ en zoekt geen compromis richting ‘zachte Brexit’. Tevens blijft ze verwachten – van onverstoorbaarheid naar autisme is een kleine stap – dat de EU beweegt op de Ierse backstop: de gewraakte noodoplossing voor het vermijden van een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland, hét struikelblok voor haar Brexiteer-partijgenoten. Maar verdere EU-concessies op dat vlak – dat gaat niet gebeuren, hebben haar collega-regeringsleiders May al meermaals ingeprent.

Als er niets verandert, waarom zou het Lagerhuis dan volgende week alsnog voor het scheidingsakkoord stemmen? Intussen tikt de klok richting de vertrekdatum 29 maart; dus neemt het risico op de chaos van een No Deal toe. Maar als drukmiddel schiet het waarschijnlijk tekort. De radicalen in May’s partij – een minderheid – blijven luchtfietsen dat dat meevalt of zelfs geweldig is; ze hopen dat het Britse publiek 2,5 jaar na het referendum genoeg heeft van het gezeur en de ketens wil verbreken. Aan de andere zijde gelooft vrijwel niemand dat een No Deal echt kan gebeuren. Een No Deal is dus geen geloofwaardig dreigement om het Lagerhuis in het gelid te dwingen. Ook Brussel redeneert al twee jaar: vertrekken zonder akkoord is gekkenwerk, betekent totale politieke en economische chaos; geen serieuze regering haalt dat in het hoofd.

In die afwegingen speelt mee dat er twee vangnetten zijn: verlenging en intrekking. Met verlenging van de scheidingsprocedure, waar het Lagerhuis op uit is, moeten de 27 EU-regeringsleiders unaniem instemmen; dat zullen ze dan doen, ook om niet zelf de crash op hun geweten te hebben. Intrekking van het exitverzoek door Londen kan ook, zelfs eenzijdig en kort voor deadline, zo bepaalde het Europese Hof van Justitie vorige maand, mits deze „eenduidig” is, dus niet als onderhandelingswapen.

Toch blijft het spelen met vuur. No Deal mag onwaarschijnlijk zijn, onmogelijk is die niet. Sir Ivan Rogers, de Britse oud-EU-ambassadeur, waarschuwde deze week dat de risico’s „aanzienlijk hoger zijn dan de markten of commentatoren geloven”. De geschiedenis staat bol van dingen die niemand wilde maar toch gebeurd zijn, „per ongeluk, door besluiteloosheid of incompetentie”. Volgens Sir Ivan heerst er een revolutionaire stemming in de Britse politiek, waarin de ruimte voor compromis slinkt. Vertrekkers willen koste wat kost eruit en vinden elke tussenoplossing verraad; Blijvers doen het niet meer voor minder dan een tweede referendum. Alles of niets. De polarisatie doortrekt het Lagerhuis, maar ook de Britse publieke opinie, aldus onderzoek. In deze dynamiek neemt de kans op ongelukken toe.

Waar kan zo’n ongeluk ontstaan? Eén scenario is dat van een Britse ‘kamikaze-premier’ – May of een eventuele radicale opvolger – die na een nieuwe nederlaag in het Lagerhuis besluit om géén verlenging aan te vragen, dan wordt het moeilijk de zaak te stoppen. Komende weken is dit hoogst onwaarschijnlijk, daarna al wat minder. Ook is er enige onvoorspelbaarheid aan EU-zijde. De andere 27 zullen een Brits uitstelverzoek wel honoreren. Dan gaat B-Day van 29 maart naar, zeg, 1 juli, of zelfs 31 december. Maar dan? De verscheurende keuzes waar May en de Britten voor staan worden niet minder, terwijl fantasie nog hoogtij viert. Zou de EU twéémaal uitstel verlenen, of raakt ook daar het geduld eens op? Om maar te zeggen: ook uitstel wendt de kans op een No Deal niet af.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof, historicus en hoogleraar Europees recht (Leiden).
    • Luuk van Middelaar