ECB zakt weg in lage rentemoeras

Monetair beleid Voor Mario Draghi zou één renteverhoging voordat hij in de herfst opstapt mooi zijn. Maar dat het zover komt, wordt steeds onwaarschijnlijker.

Draghi donderdag tijdens zijn persconferentie. Een hogere rente vóór Draghi’s vertrek als ECB-president is steeds onzekerder.
Draghi donderdag tijdens zijn persconferentie. Een hogere rente vóór Draghi’s vertrek als ECB-president is steeds onzekerder. Foto Armando Babani/EPA

Verhoogt de Europese Centrale Bank nog voordat Mario Draghi vertrekt de rente? Het zou een mooi kroontje zijn op de achtjarige termijn van Draghi als ECB-president, die op 31 oktober dit jaar afloopt. Binnen die periode, door crisis en lage inflatie getekend, ging de rente acht maal omlaag, tot onder de nul. Ook kocht de ECB grootschalig staatsschuld op, waarmee ze langetermijnrente drukte.

Een renteverhoging zou tonen dat het nu écht weer beter gaat en dat het ECB-inflatiedoel van vlak onder de 2 procent veilig is bereikt. Maar een hogere rente vóór Draghi’s vertrek is steeds onzekerder, zo viel op te maken uit de persconferentie van de ECB-baas op donderdag.

„De risico’s zijn neerwaarts geworden”, zei Draghi na een vergadering van het ECB-bestuur. Het is centrale bankiersjargon voor: het ziet ernaar uit dat er economische tegenwind komt. Donderdagochtend, vlak voordat Draghi sprak, lieten nieuwe vertrouwenscijfers van enquêtebureau Markit voor Duitsland, Frankrijk en de eurozone zien dat de economie van de eurozone nog amper groeit en zelfs dreigt te stagneren.

Het ECB-bestuur spreekt van een „vertraging” van de groei en denkt dat „de waarschijnlijkheid van een recessie laag is”. Maar alleen al een groeivertraging maakt het waarschijnlijker dat het huidige, extreem lage renteniveau (0 procent voor banken die lenen bij de ECB en minus 0,4 procent voor banken met deposito’s bij de ECB) nog even aanhoudt. Want met een renteverhoging in tijden van economische tegenspoed kan de centrale bank in Frankfurt zomaar een recessie veroorzaken. En dan raakt het inflatiedoel ook buiten bereik.

‘Consequenties voor beleid’

Het ECB-bestuur wilde nog niet tornen aan een eerder afgesproken formulering die ruimte laat voor een renteverhoging vlak na de zomer (de rente zal „ten minste de hele zomer van 2019” gelijk blijven). Mogelijk zet de ECB de rente langer vast op haar volgende vergadering in maart. „Hoe lang gaat de neergang nog door”, is de grote vraag volgens Draghi. Als de trend doorzet, „zal dit duidelijk consequenties hebben” voor het monetaire beleid, zei hij. Behalve de rente langer vastzetten kan de ECB ook een nieuwe ronde ultragoedkope langetermijnleningen aan banken geven, een instrument dat zij eerder inzette om het geld te laten vloeien.

In een jaar tijd is het economische beeld in de eurozone omgeslagen. In 2017, het jaar van de ‘euroboom’, groeide het bruto binnenlands product (bbp) van het eurogebied als geheel nog met 2,4 procent. Vorig jaar kwam de groei uit op 1,8 procent, volgens de raming deze week van het Internationaal Monetair Fonds. In 2019 zakt de groei verder naar 1,6 procent, zo verwacht het IMF en in Duitsland – de voorbije jaren dé groeimotor van de eurozone – maar 1,3 procent, 0,6 procentpunt minder dan het IMF in oktober voorzag.

Duitsland wist in de tweede helft van 2018 een recessie – officieel twee kwartalen krimp achtereen – maar net te ontlopen. Italië, eeuwig zorgenkind van de eurozone, was toen al wel licht in recessie. In Nederland valt de groei terug van 2,5 procent vorig jaar naar 1,7 procent dit jaar, denkt De Nederlandsche Bank. Het consumentenvertrouwen, gemeten door het CBS, nadert negatief terrein.

China, Brexit, auto’s

De eurozone, een grote netto-exporteur, heeft last van terugvallende vraag uit de rest van de wereld. Vooral in opkomende landen als China valt de vraag terug. Daarbij komt voortdurende onzekerheid over de handelsoorlog en over de Brexit, plus specifieke problemen in grote eurolanden. In Duitsland heeft de auto-industrie last van strengere emissie-eisen. In Italië zijn investeringen teruggevallen, waarschijnlijk deels door het grillige beleid van de populistische regering. En de blokkades van de gele hesjes schaden de Franse economie, althans volgens de Franse regering.

En dan gaan allerlei dingen in de eurozone stroever lopen. Voor overheden vallen na een tijdje de belastinginkomsten terug, waardoor uitgaven om ontevreden burgers (denk aan de Franse gele hesjes of aan Italiaanse gepensioneerden) tegemoet te komen, moeilijker worden. Het financieren van de energietransitie wordt moeilijker. En banken die toch al zwak zijn, bijvoorbeeld in Italië of in Duitsland, kunnen een finale tik krijgen bij dalende winsten.

De politiek kan verder roet in het eten gooien. Een No Deal-Brexit, of hogere Amerikaanse importheffingen op Europese auto’s, die president Donald Trump nog steeds overweegt en die Duitsland onevenredig hard zouden treffen.

Lees ook: Draghi is de sluwe sfinx die de euro bijeen houdt

Achter feiten aan

Wat betekent dat allemaal voor de ECB zelf? Binnen het 25-koppige bestuur van de bank was er donderdag discussie tussen optimisten en pessimisten, zei Draghi. Optimisten denken dat de economie wel weer zal aantrekken. Met name als zij ongelijk krijgen, en als de renteverhoging op de lange baan wordt geschoven, dreigt de centrale bank weg te zakken in een moeras van blijvend lage rentes. Een renteverhoging was geen optie toen, tot afgelopen jaarwisseling, de koop van staats- en bedrijfsleningen doorging. Dat zou de rentecurve (met daarop de korte- en langetermijnrentes) verstoren. De ECB bleef in het hele economische topjaar 2017, en nog eens in heel 2018, staats-en bedrijfsleningen opkopen. Dit ondanks het verzet van de president van De Nederlandsche Bank, Klaas Knot, die binnen het bestuur tot de minderheid behoorde. In totaal staat er nu voor 2.570 miljard euro aan schuld op de balans van de ECB, wat neerkomt op een kwart van álle staatsleningen in de eurozone die de bank mag kopen (en de ECB mag de meeste staatsleningen die beschikbaar zijn kopen).

De ECB koopt sinds de jaarwisseling geen nieuwe leningen meer bij, maar aflopende leningen worden wel vervangen, dus de opgezwollen balans krimpt niet. Nu het opkopen is gestopt, zou de rente weer omhoog kunnen – maar juist nu gaat het economisch tegenzitten. De ECB dreigt, kortom, achter de feiten aan te lopen. Zeker als de economische tegenslag een recessie wordt. Veel ruimte om in te grijpen zal de centrale bank dan niet hebben, met rentes die al negatief zijn en met een balans die al topzwaar is. Draghi was daarover optimistisch: „We hebben een lange lijst van dingen die we kunnen doen.” Het zal vooral een uitdaging zijn voor Draghi’s opvolger.