Opinie

Brexit: ook de EU is schuldig aan scheiding

Het vertrek van de Britten leert de EU iets over zichzelf, schrijft . De Unie moet serieus veranderen, om overname door eurosceptici te voorkomen.

Foto Getty Images/Beeldbewerking NRC

Volgens de sociale media heeft ‘Brexit’ in Rusland sinds kort een nieuwe betekenis gekregen: je zegt gedag, maar je gaat nooit weg. Vasilij Petrovitsj heeft een halve fles wodka opgedronken, kostbaar porselein gebroken, de gastheer beledigd en hij heeft dan wel gedag gezegd, maar hij zit nog altijd aan tafel te drinken. Je hebt zin hem de kou in te sturen, maar dat zou nog meer problemen geven dan hem binnen te houden.

Dit verhaal tekent het huidige Europese dilemma. Jarenlang heeft het Verenigd Koninkrijk de voordelen van de Europese integratie genoten zonder te proberen een constructief, laat staan toegedaan EU-lid te worden. Twee jaar geleden besloot het te vertrekken uit de EU, maar het denkt nog altijd na of het door de deur, het raam of de schoorsteen zal gaan. Het VK zit nog steeds als een dronken Petrovitsj aan tafel en werkt de rest van de EU op de zenuwen. Je hebt wel zin om het de kou in te sturen, maar dat kan om allerlei redenen weleens problematisch blijken.

Dit gaat niet om een langdurige vriendschap. Landen hebben belangen, geen vrienden, en als er al ooit een vriendschap bestond, dan hebben de Britse politici en het grootste deel van de pers genoeg gedaan om deze te bezoedelen. Maar Europa is op het ogenblik een sterk geïntegreerde gemeenschap. We kunnen geen twintigduizend gezamenlijke regelingen ontwarren zonder pijn en bijwerkingen. Nu kunnen we wel zeggen dat de Britten voor hun onhebbelijke gedrag moeten boeten. Maar als we naar de bedrijven van het vasteland luisteren, zal de pijn ook door hen en hun werknemers worden gevoeld. En dan heb ik het nog niet over de miljoenen Europese burgers die afhankelijk zijn van een modus vivendi met het ‘perfide Albion’.

Voor scheiding zijn beide partijen nodig

De stelling dat de Brexit alleen een Brits probleem is, behelst een oneerlijke en gevaarlijke redenering. Een scheiding is nooit een eenvoudige zaak en slaagt alleen met de inzet van beide partijen. In Brussel lijkt niemand de verantwoordelijkheid te nemen voor het verlies van het Verenigd Koninkrijk: EU-onderhandelaar Michel Barnier heeft met premier May een eerlijk akkoord bereikt en als die het Britse parlement niet bevalt, het zij zo. Maar de bijdrage van de EU aan de echtscheiding is niet alleen een juridische blauwdruk voor de scheidingsprocedure. De EU houdt terecht vast aan de terugvaloptie voor de Ierse grens; geschipper hiermee onder druk van de Noord-Ierse Democratische Unionistische Partij zou verraad betekenen aan de Republiek Ierland, de EU-lidstaat die het diepst door de Brexit wordt getroffen.

Nu mislukken huwelijken meestal na langere tijd, omdat de genegenheid vervliegt en de aanvankelijke verwachtingen, om niet te zeggen dromen, niet worden verwezenlijkt. De vraag waarop EU-functionarissen zouden moeten ingaan is waarom de Britse burgers voor een vertrek hebben gekozen. De bewering dat de Britten nu eenmaal minder Europees zijn, is niet zo’n heel overtuigend antwoord. Ook is het niet geloofwaardig dat ze simpelweg gemanipuleerd zouden zijn door de eurosceptische Britse roddelpers. Toen de Fransen en de Nederlanders in 2004 de kans kregen om hun mening over de Europese Grondwet te geven, stemden ze ook in vrij groten getale ‘Nee’. De afgelopen jaren hebben de anti-Europese politici over heel Europa vooruitgang geboekt. Er moet dus duidelijk iets mankeren aan het functioneren van de EU en we moeten hier een serieus gesprek over voeren, in plaats van die ondankbare Britten en die populistische politici in eigen land de schuld te geven.

De waarheid is dat de EU er niet in geslaagd is om zinvolle vormen van burgerparticipatie op te zetten. En in plaats van burgers te beschermen tegen de gevolgen van de mondialisering, is de EU een vehikel van de mondialisering geworden. Zelfs de sterkste Europese economieën hebben moeite om groei te genereren en de Europese verzorgingsstaten storten gaandeweg in. De Europese Commissie lijkt naar zo’n 30.000 lobbyisten in Brussel te luisteren, maar niet naar gewone burgers, vooral niet naar hen die in armoede leven. Het Europese migratie- en buitenlands beleid is vaak immoreel en ondoelmatig. Conflicten binnen de EU zijn er te over, tussen schuldeisers en schuldenlanden, importeurs en exporteurs, de landen binnen de euro en die erbuiten, de landen die zich zorgen maken over Oekraïne en Rusland en zij die dat doen over Noord-Afrika.

Lees ook dit opiniestuk: Stop met valse retoriek over Europese waarden, de EU is niet meer dan een pragmatische poldergemeenschap

Laatste hervorming was in 1991

Dat wil allemaal niet zeggen dat de Europese integratie een misplaatst project is en dat we terug zouden moeten naar de politiek van muren en nationale glorie. Het wil zeggen dat we, om vertrouwen van de burgers – Britten én Europeanen – terug te winnen, de EU fundamenteel moeten hervormen. De laatste serieuze hervorming van de EU werd in 1991 overeengekomen in Maastricht. Sindsdien heeft Europa drie krachtige ‘ontbindende’ revoluties ondergaan: geopolitiek, geo-economisch en digitaal. Geen wonder dat onze Europese instellingen niet op hun taak berekend zijn. Geen wonder dat onze burgers ongelukkig worden over de huidige EU. Het heeft geen zin de Britten op te roepen om hun mening over de Brexit te herzien zonder verregaande hervormingen van de EU voor te stellen.

Helaas lijken de Europese leiders aan deze simpele waarheden voorbij te gaan. Voor hen is de Brexit een middel om over het hele continent mogelijke eurosceptici af te schrikken. Het gevolg van deze tactiek is averechts: de eurosceptische politici willen niet meer uit de EU, ze willen haar overnemen. Daarvan getuigen de recente ontmoetingen van de Italiaanse vice-premier Matteo Salvini van Lega Nord met Viktor Orbán, de Hongaarse premier namens Fidesz en Jaroslaw Kaczynski, de Poolse leider van regeringspartij PiS. Binnenkort beleven we misschien niet alleen een EU zonder het Verenigd Koninkrijk, maar ook een EU met een eurosceptische Commissie en een eurosceptisch Parlement.

Om dit scenario te voorkomen, kunnen de komende maanden twee dingen worden gedaan: de klok van de Brexit-agenda kan worden stilgezet, en in de campagne voorafgaand aan de verkiezingen voor het Europees Parlement kan een boodschap van verandering worden verkondigd.

Tijd winnen voor hervorming EU

Voor de Britten zijn de mogelijkheden uitgeput. Vermoedelijk zullen ze vragen de artikel 50-procedure die de uittreding uit de Unie regelt op te schorten, om te voorkomen dat ze eruit vliegen zonder een akkoord. Dat zou niet alleen verwoestende gevolgen hebben voor de Britten, maar ook voor de Europeanen en die zijn daar psychologisch niet op voorbereid. Het Britse voorstel dat nu gedaan gaat worden, na het wegstemmen van de deal van May met de EU, zal vermoedelijk vaag zijn, en vatbaar voor manipulatie, maar ik roep de EU-leiders op om het toch te aanvaarden. Dat zou een belangrijke erkenning zijn dat we in hetzelfde schuitje zitten en dat we samen de verantwoordelijkheid voor de toekomst van het continent willen nemen.

De opschorting van de uittredingsprocedure is alleen maar een tijdelijk middel, waarmee we kostbare tijd kunnen winnen om een serieuze hervormingsagenda op te stellen. Tot nu toe komen de voorstellen voor echte verandering alleen uit de marge, onder aanvoering van figuren als Thomas Piketty en Yanis Varoufakis. Het wordt tijd dat de Europese liberale leiders orde op zaken stellen en ons hun eigen progressieve visie op een nieuw Europa voorleggen. Getuige de publieke steun voor de protesten van de gele hesjes valt de visie van Emmanuel Macron op Europa en Frankrijk meer in de smaak bij de bevoorrechte bovenlaag dan bij de maatschappij als geheel.

Lees ook de recensie van het laatste boek van Zielonka: Liberalen, brengt uw huis op orde

Een nieuwe, gedurfde en egalitaire visie op Europa zou de liberale leiders kunnen helpen om zich bij de komende Europese verkiezingen te verweren tegen de aanval van de populistische politici. Ook zouden sommige Britten daardoor misschien hun mening over de Brexit herzien. We verdienen een Europa dat werkt voor het merendeel van zijn burgers, waaronder ook de Britse. Solidariteit moet het belangrijkste Europese woord zijn, en niet alleen groei, concurrentie en machtsvertoon.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.