Bezorgde buurtbewoners omarmen Oosterkerk: ‘Verkoop hem niet!’

Eilandenboulevard De gemeente Amsterdam wil de Oosterkerk gaan verkopen. Stichting Oosterkerk is bang dat het laagdrempelige karakter dan verdwijnt.

Werkzaamheden aan de Katten- en Wittenburgergracht. De gemeente wil een boulevard met horeca, een soort ‘Rode Loper’ van Scheepvaartmuseum tot Brouwerij ’t IJ.
Werkzaamheden aan de Katten- en Wittenburgergracht. De gemeente wil een boulevard met horeca, een soort ‘Rode Loper’ van Scheepvaartmuseum tot Brouwerij ’t IJ. Foto Olivier Middendorp

‘Verkoop de Oosterkerk niet!”. Met deze hartenkreet richtten bezorgde buurtbewoners van de Oostelijke Eilanden en Plantage Weesperbuurt zich oktober vorig jaar tot de gemeenteraad van Amsterdam. Al jarenlang is de kerk een speelbal tussen gemeente en buurtbelangen.

In het ‘raadsadres’ bepleiten het Eilanden- en Plantage Weesperbuurtoverleg het behoud van de kerk aan de Wittenburgergracht als onmisbare functie voor de buurt. Volgens voorzitter Bart Uitdenbogaart van Eilandenoverleg „loopt de kerk gevaar juist die betekenis te verliezen”. Ook organist Henk Verhoef, voorzitter van Stichting Oosterkerk, is er niet gerust op: „Wij pleiten voor een gebruik van de kerk dat onnadrukkelijk en sober is, in harmonie met het gebouw en zijn geschiedenis.”

Ruim twaalf jaar heerst onzekerheid over de toekomst van de Oosterkerk, die de gemeente nu zelf een landmark noemt. In 1963 werd de kerk wegens bouwvalligheid gesloten, in 1969 kwam de kerk in bezit van de gemeente. In die tijd dreigde sloop als onderdeel van grootschalige stadsvernieuwing van Wittenburg, maar buurtbewoners verhinderden dat. Al meer dan drie eeuwen, sinds 1671, is de uit baksteen opgetrokken protestantse kerk, gebouwd in Hollands classicistische stijl, een baken op de Oostelijke Eilanden. De band tussen de kerk en de op zee en zeevaart gerichte buurt is altijd groot geweest. In de tweede helft van de vorige eeuw verloor de kerk zijn religieuze betekenis, maar er is een nieuwe waarde aan toegevoegd: die van gemeenschapszin.

Foto Olivier Middendorp

De aanbeveling landmark is weliswaar vleiend, maar ook precair. De gemeente ziet landmark-Oosterkerk als een aantrekkelijk historisch monument in de Eilandenboulevard, de nieuwe en grootstedelijke benaming voor de aloude Wittenburgergracht. De ingrijpende werkzaamheden zijn in mei 2018 begonnen. Deze boulevard in de Oostelijke Binnenstad vormt de verbindingsroute tussen het Scheepvaartmuseum en Kattenburgerplein naar de Czaar Peterstraat, Molen de Gooyer en Brouwerij ’t IJ.

Kerk krijgt horeca

Het goede nieuws is dat de Eilandenboulevard verandert van verkeersgebied in autoluw verblijfsgebied; het slechte nieuws, volgens de stichting en Eilandenoverleg, is dat de gemeente voornemens is de kerk uit te rusten met horeca. Ook zal de Eilandenboulevard uitnodigen tot een grote toeristenstroom.

In de loop der tijd en tot op de dag van vandaag zijn talloze plannen voor de kerk geopperd, zoals een brouwerij, tattoo-museum, galerie, theater en zelfs mini-golfbaan. Horeca aan de boulevardzijde stuit op problemen: die kant biedt een gesloten aanblik met een massieve kerkdeur en hoge muren. Bovendien vereisen voorzieningen voor zelfs een beperkte horeca grote investeringen.

De vrees in de buurt is dat er grondig verbouwd moet worden, waardoor de kerk zijn monumentale aanzicht verliest. En als er eenmaal dure horeca is gevestigd, dan loopt de buurtfunctie gevaar.

Om dit programma uit te voeren wil de stad de kerk verkopen. Stadsherstel Amsterdam komt hierbij in het vizier. Aan de voorgenomen verkoop gaat een geschiedenis vooraf: in de periode 2014/2015 besloot de gemeente haar vastgoedbezit te gaan verkopen, met uitzondering van de zogenaamde ‘Kroonjuwelen’: gebouwen die van zoveel betekenis zijn voor de Amsterdamse bevolking dat ze behouden moeten blijven. „Vanuit het Eilandenoverleg hebben we al in 2015 een pleidooi gehouden bij de gemeente de Oosterkerk de status van Kroonjuweel te verlenen, en niet tot verkoop over te gaan”, zegt Uitdenbogaart, „maar inhoudelijk hebben we geen antwoord ontvangen”.

Intussen heeft de gemeente de benoeming tot Kroonjuwelen nooit doorgezet. Daarom was de buurt dolblij toen het coalitieakkoord van het nieuwe college van B&W in mei 2018 verscheen, want daarin is sprake van een breuk met het verkoopbeleid van het vorige college. Verkoop is nu geen doel meer, maatschappelijke doelstellingen zijn leidend. Uitdenbogaart: „Er staat ook in dat een deel van het gemeentelijk vastgoed ingezet wordt voor sociale ontmoetingsplekken, zoveel mogelijk op buurtniveau. Gemeentelijk vastgoed is voor de stad en voor de Amsterdammers, staat er. Dit is zo helder dat we ons niet kunnen voorstellen dat de Oosterkerk nu verkocht kan worden volgens een plan uit die voorgaande periode.”

De huidige entreezijde van de Oosterkerk, aan de Kleine Wittenburgerstraat. Foto Olivier Middendorp

Na de kostbare en geslaagde renovatie van 1980 tot 1984 kreeg de kerk een herbestemming: er kwamen kantoren in voor diverse sociale en maatschappelijke instellingen. Het wijkcentrum was er gevestigd en de sociaal raadsvrouw hield spreekuur. Dit duurde tot 2012; sindsdien zijn deze instellingen verhuisd naar buurthuis de Witte Boei, op instigatie van stadsdeel Centrum. Daarmee werd al een begin gemaakt met het afstoten van de kerk.

Vanaf die tijd fungeert de kerk als laagdrempelige buurtvoorziening voor concerten, culturele activiteiten, maaltijden, nieuwjaarsrecepties, huwelijks- en afscheidsceremonies en andere bijeenkomsten. De nieuwjaarsreceptie voor postcodegebied 1018 werd door driehonderd buurtbewoners bezocht. Alleen de Oosterkerk kan in deze omtrek zoveel mensen ontvangen.

De Stichting Oosterkerk, voornamelijk gedragen door vrijwilligers, beheert het gebouw en kan volstaan met een betrekkelijk kleine begroting van 50.000 tot 60.000 euro per jaar waarmee ze hun activiteiten kunnen financieren. Ze betaalt geen huur aan de gemeente. Inkomsten zijn er van verhuur van de kantoren, de kerkruimte zelf, aangevuld met incidentele subsidies, collectes en giften. De onderhoudskosten voor de gemeente bedragen 250.000 euro.

Een bijzondere en ook droeve betekenis kreeg de Oosterkerk kort na de moord op 26 januari 2018 op de onschuldige 17-jarige Amsterdams-Marokkaanse Mohamed Bouchikhi in het speeltuingebouw op Wittenburg. De herdenking van drie weken later vond plaats in de Oosterkerk. En deze zaterdag, 26 januari, een jaar na de moord, komt men er opnieuw bijeen om de jongen te gedenken. Burgemeester Femke Halsema zal spreken en er vindt een stille tocht plaats naar een gedenksteen.

„Zoiets bewijst dat de van oorsprong christelijke kerk een gebouw is geworden dat alle buurtbewoners en zelfs de moslimgemeenschap in het hart hebben gesloten”, aldus Verhoef. Hij roemt „de lege en koele schoonheid van het kerkinterieur waar een prachtige akoestiek heerst voor orgelklanken”. Volgens hem komen vaak jonge Marokkaanse kinderen luisteren naar zijn spel.

Vaak komen jonge Marokkaanse kinderen luisteren naar mijn spel

Henk Verhoef Organist en voorzitter van de Stichting Oosterkerk

‘Windrichtingkerken’

De Oosterkerk behoort met de drie andere zogenoemde ‘windrichtingkerken’ – de Noorder-, Wester- en Zuiderkerk – tot een ensemble van monumentale zeventiende-eeuwse kerken die zich in goede historische staat bevinden. De Noorder- en Westerkerk zijn nog in gebruik als godshuis; de Zuiderkerk ontvangt inkomsten dankzij verhuur. Uitdenbogaart: „Als de Oosterkerk de horeca gaat dienen, dan komt er dus een breuk in dit viertal. We zien overal bij kerken van Stadsherstel dat concerten duur worden en dat hoge huren moeten worden betaald voor incidenteel gebruik door de buurt. Wij geven er de voorkeur aan dat de kerk in bezit blijft van de gemeente en dat het beheer door de Stichting Oosterkerk wordt voortgezet. Die doet dat fantastisch en goedkoop, dankzij de vrijwilligers.”

Hoewel verkoop aan Stadsherstel in een vergevorderd stadium verkeerde, gloorde er in december vorig jaar hoop voor de stichting, tijdens een commissievergadering. Na inspraak van het Eilandenoverleg heeft wethouder van cultuur Touria Meliani (GroenLinks) de verkoop uitgesteld. „Ze erkent dat de buurtfunctie niet gegarandeerd is en ze wil eerst praten met de huidige gebruikers van de Oosterkerk”, aldus het Eilandenoverleg. Een woordvoerder van de wethouder bevestigt dat „de voorgenomen verkoop aan Stadsherstel in de vorige bestuursperiode is voorbereid”. Dit is volgens het college nog steeds een partij die ervoor kan zorgen dat dit juweel voor de stad behouden blijft, „met oog voor de buurt”. De gemeente zegt de zorgen van de stichting te delen: „Daarom is besloten om eerst met zowel de Stichting Oosterkerk als met Stadsherstel in gesprek te gaan. Op grond van uitkomsten van deze gesprekken spreekt het college zich uit over de bestemming van de Oosterkerk in de commissie Kunst, Democratisering en Diversiteit.” Geen van de betrokken partijen noemt een bedrag dat met de aankoop gemoeid zou zijn.

De Oosterkerk kan, in handen van Stadsherstel, nooit de laagdrempelige buurtvoorziening blijven die hij nu is

Bart Uitdenbogaart Voorzitter Eilandenoverleg

De kerk is een rijksmonument en „dat stelt beperkingen aan bouwkundige ingrepen”, aldus Walther Schoonenberg van Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad. Hij heeft, in tegenstelling tot Eilandenoverleg, „alle vertrouwen in Stadsherstel”. Schoonenberg: „Ik hoop dat de gemeente de kerk voor een symbolisch maatschappelijk bedrag aan Stadsherstel wil verkopen, voor één euro bijvoorbeeld, zoals dat meer gebeurt met gebouwen van monumentale waarde die overgaan in handen van een ideële erfgoedinstelling. De Oosterkerk behoort tot de schatten van de zeventiende-eeuwse binnenstad. Ook de gemeente begrijpt de waarde van het gebouw en heeft in het verleden een prijsvraag uitgeschreven, maar daaruit is nooit een goed idee voortgekomen. Moet Stadsherstel een hoge prijs betalen, dan kunnen ze dat niet dragen en zal er een probleem komen met de exploitatie. Als de kerk in de commerciële sector terechtkomt, dan is de vrees nog meer gegrond dat een projectontwikkelaar er appartementen in gaat bouwen. Dan is de kerk helemaal verloren.”

‘Gezonde exploitatie van belang’

Woordvoerder Stella van Heezik van Stadsherstel herkent zich niet in de vrees van Eilandenoverleg: „Pas uit het gesprek met de wethouder volgt of Stadsherstel wel of niet de overnemende partij is, dat staat tot nu toe niet vast. Voor ons is een gezonde exploitatie van belang, zodat we dit belangrijke rijksmonument goed kunnen onderhouden. Ons plan is dan ook om voort te bouwen op de bestaande programmering, zoals die van buurtfunctie en concertzaal, om meer ervaring op te doen en te onderzoeken of dit tot een rendabele exploitatie zou kunnen leiden. Daarbij zal sprake zijn van bescheiden, ondersteunende horeca, net zoals nu. En hiervoor is geen grote verbouwing nodig”.

Ook in andere kerken die Stadsherstel bezit, zoals de Vondel-, Posthoorn- en Amstelkerk, vinden met regelmaat buurtactiviteiten plaats die „Stadsherstel graag ondersteunt”, aldus Van Heezik. Maar „mocht deze exploitatievorm niet rendabel blijken, dan zullen we op zoek gaan naar aanvullende functies waar de noodzakelijke huuropbrengsten uit voortkomen.” Eilandenoverleg meent echter dat „in die gebouwen forse toegangs- en huurprijzen worden gehanteerd. De Oosterkerk kan, in handen van Stadsherstel, nooit de laagdrempelige buurtvoorziening blijven die hij nu is”.

In de Oosterkerk vinden concerten plaats en andere culturele activiteiten, maar ook bijvoorbeeld herdenkingsbijeenkomsten. Foto Olivier Middendorp

Organist Henk Verhoef was in 1998 betrokken bij de restauratie van het schitterende Van Oeckelen-orgel uit 1871 dat de kerk siert; ook is hij organist van de Nieuwe Kerk en beiaardier in Monnickendam. Verhoef prijst „het interieur van de Oosterkerk dat altijd is erkend als een meesterwerk van vakmanschap van de architecten van destijds, alsof je je in een schilderij van Saenredam bevindt”. Maar blijft die ruimte zo als hier horeca moet komen? De kerk is in bouwkundig opzicht in goede staat, van dak tot fundamenten. Het valt Verhoef echter op dat alle plannen „het gebouw willen aantasten, wij willen er juist respectvol mee omgaan”.

Dat de Oosterkerk er nog staat, is goedbeschouwd een wonder. Verhoef beseft dat de exploitatie die hem voor ogen staat „nooit winstgevend kan zijn, maar wel kostendekkend met de inkomsten van concerten en de verhuur van de kantoorruimtes aan kleinschalige instellingen.” Of de gemeente nu eigenaar blijft of de kerk verkoopt aan Stadsherstel: in beide gevallen hoopt hij dat Stichting Oosterkerk zijn cultureel programma zal kunnen voortzetten „en de kerk een open huis blijft in de buurt, met behoud van de monumentale zeventiende-eeuwse waarde”.

Zaterdag 26 januari. Herdenkingsbijeenkomst (openbaar) en stille tocht voor Mohamed Bouchikhi. Aanvang bijeenkomst met o.a. burgemeester Femke Halsema 16.00 uur (inloop vanaf 15.30 uur). Aanmelden: aanmelden26januari@amsterdam.nl
    • Kester Freriks