Hoelang blijft legertop trouw aan Maduro?

Venezolaanse leger De legertop verdient zo goed aan Maduro’s kleptocratie dat die de president alleen in het uiterste geval het land uit zal jagen. De vraag is of dat moment nu gekomen is.

Oproerpolitie clash in strijd met anti-regering demonstraten in Los Mecedores, in Caracas,
Oproerpolitie clash in strijd met anti-regering demonstraten in Los Mecedores, in Caracas, FEDERICO PARRA

Nadat Nicolás Maduro zich op 10 januari door het Hooggerechtshof had laten beëdigen voor een nieuwe termijn als president van Venezuela, had hij die dag nóg een ceremonie. Op de patio van de militaire academie in Caracas liet de socialistische autocraat zich flankeren door hoge militairen voor een zogenoemde ‘herbevestigingsplechtigheid’. Hier zwoer de legertop „trouw en ondergeschiktheid” aan Maduro als opperbevelhebber. Als geschenk kreeg de president een replica van een beroemde sabel uit de onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje.

In weerwil van deze plechtige symboliek wordt in Venezuela momenteel volop gespeculeerd of de strijdkrachten werkelijk zo loyaal aan Maduro zijn én blijven. Het leger was de afgelopen decennia vaker gangmaker achter machtswisselingen. In zijn recente geschiedenis beleefde het Zuid-Amerikaanse land vele militaire coups. Het leger wordt er gezien als laatste scheidsrechter in politieke geschillen.

Venezolanen kijken weer naar het leger nu Maduro’s macht in binnen- en buitenland in twijfel wordt getrokken. Zijn nieuwe termijn steunt namelijk op een omstreden, gemanipuleerde stembuszege, afgelopen mei. Een belangrijk deel van de regio en de door Maduro buitenspel gezette Nationale Assemblée beschouwen hem al niet langer als wettelijk staatshoofd.

Burgers durven in dit ‘machtsvacuüm’ sinds kort weer de straat op. Daarbij roepen ze het leger op „de kant van het volk” te kiezen, zoals oppositieleider Juan Guaidó het woensdag in NRC verwoordde. Deze kersverse voorzitter van de Nationale Assemblée wordt breed omarmd als ‘interim-president’. Maar daarvoor zal toch eerst Maduro moeten wijken. Hoe waarschijnlijk is het dat het leger zich spoedig tegen de president en diens kliek keert?

Ook het traangas zou nu opraken

Maduro’s illustere voorganger Hugo Chávez was een parachutist die in 1992 een links-nationalistische coup pleegde. Deze putsch mislukte, maar leverde hem wel bekendheid op – waarna hij in 1998 via de stembus alsnog aan de macht kwam.

Maduro, een oud-buschauffeur, kan niet bogen op zulke militaire merites. Juist daarom deed hij er – nadat hij in 2013 de overleden Chávez opvolgde – alles aan om het leger aan zich te binden. Hij benoemde hoge militairen op politieke en economische sleutelposities, onder meer in de belangrijke oliesector. Het leger kreeg de vrije hand bij de illegale winning van bodemschatten en bij de smokkel van drugs. Ook vervlocht Maduro regeringspartij en strijdkrachten tot één blok. Daarmee is Venezuela eigenlijk al jaren een militaire dictatuur.

In Maduro’s machtsblok vormen zich scheurtjes nu de economie onder hem compleet is vastgelopen. Meerdere topmilitairen braken al met het regime, vaak door naar het buitenland te vluchten. Veel van deze chavistas noemen Maduro te autoritair, klagen dat hij te sterk leunt op hulp van de Cubanen of vinden hem simpelweg een slecht bestuurder.

Kritische militairen met al dan niet serieuze coupplannen lopen grote risico’s. Ze worden opgepakt en gemarteld, documenteerde Human Rights Watch deze maand in een rapport. Bij het tijdig ontdekken van zulke rebellie krijgt Maduro hulp van de ervaren Cubaanse geheime dienst.

Ondanks deze repressie blijft de onrust sluimeren. In augustus lieten opstandige militairen met explosieven beladen drones ontploffen tijdens een militaire parade die ook Maduro bijwoonde. Deze maand verklaarden naar Peru gevluchte soldaten zich in een video loyaal aan ‘interim-leider’ Guaidó. En maandag overvielen gardisten een politiebureau in een volkswijk van Caracas en stalen wapens.

Hongerige militair ‘verliest zijn angst’

Het toont hoe honger, medicijnschaarste en hyperinflatie ook de barakken bereiken. „Ik ben er absoluut zeker van dat momenteel vooral jongere manschappen zich afvragen of Maduro hun opperbevelhebber is of een usurpator”, stelde generaal-majoor b.d. Cliver Alcalá woensdag tegen persbureau AP. „Zoals ze in de barak zeggen: honger is het enige waardoor een militair zijn angst voor de regering verliest.”

De onvrede in de lagere rangen uit zich in een groeiend aantal deserties. „Alleen al in 2018 hebben 11.000 beroepssoldaten het leger verlaten, onder wie 5.000 gardisten, degenen in de straten”, stelde voormalig majoor-generaal Herbert García Plaza vrijdag in The Miami Herald. „Hun materieel is in verval. De Nationale garde heeft geen traangas meer.”

Tegelijkertijd voorzien zelfs de ex-officieren in ballingschap op korte termijn geen militaire coup.

Lees ook: ‘We hebben een nieuwe president!’

De huidige legertop, stellen zij, kan in Maduro’s kleptocratie zo goed verdienen dat ze de president alleen in het uiterste geval op een vliegtuig naar, bijvoorbeeld, Havana zullen zetten.

De oppositie beseft dit ook. Nadat de regering in 2014 en eind 2017 eerdere uitbarstingen van volkswoede met dodelijk geweld neersloeg, hoopt ze dat het leger zich tijdens deze protestgolf ten minste afzijdig houdt. In een videoboodschap riep oppositieleider Guaidó de militairen maandag hiertoe rechtstreeks op: „We vragen niet om een coup, we vragen jullie niet om te schieten. We vragen jullie om niet op ons te schieten.”

    • Merijn de Waal