Opinie

Deze Rubens is niet onmisbaar

Koninklijke kunst De Erfgoedwet beschermt Nederlandse cultuurgoederen, mits we er voldoende geld voor over hebben, schrijft . Deze Oranjekunst kunnen we best laten gaan.

In de discussie over de Oranjekunst lijken vier vragen door elkaar te lopen: is de kunst privé of publiek eigendom? Moeten de Oranjes zich laten leiden door noblesse oblige? Wat is de waarde van de ter veiling gebrachte voorwerpen? En moet deze kunst worden ‘behouden voor het vaderland’?

Voor dat laatste heeft Nederland de Wet tot behoud van cultuurbezit (Wbc), sinds een paar jaar opgenomen in de Erfgoedwet. Daarmee kan worden voorkomen dat kunstvoorwerpen in particulier bezit zomaar het land uit kunnen en daarmee voor Nederland verloren gaan. Een groep experts van de Raad voor Cultuur heeft een bijbehorende lijst van cultuurgoederen opgesteld die de minister van Cultuur als kader hanteert. Bij onraad kan er een noodprocedure worden ingezet om iets dat niet op de lijst staat toch te beschermen. Eigenaren van voorwerpen op die lijst, die nu 642 items telt, moeten toestemming aan het ministerie vragen bij verplaatsing van hun kunst naar het buitenland, in geval van bijvoorbeeld bruiklenen voor internationale tentoonstellingen, en bij verkoop. Permanent vertrek naar het buitenland kan het ministerie van Cultuur alleen verbieden wanneer het binnen een redelijke termijn zelf tot aankoop overgaat. Dan immers wordt het voorwerp ‘behouden’ voor het vaderland.

De criteria voor plaatsing op de lijst zijn onmisbaarheid en onvervangbaarheid, op basis van consensus over de waarde van een voorwerp: heeft het ijkwaarde (is het uitgangspunt voor andere voorwerpen), is het een sleutelstuk voor iets, iemand of een ontwikkeling, of is het van nationaal symbolisch belang? Iedereen kan de lijst op internet checken, hoewel de motivering voor plaatsing daar niet is te vinden.

Lees ook dit opiniestuk: Bescherm de Oranjes tegen zichzelf – het kabinet moet ingrijpen in de verkoop van koninklijke kunst

Nodeloze reputatieschade

Het al dan niet private karakter van de kunstcollectie van de familie van Oranje is duidelijk een issue. Zijn geschenken, ontvangen door de vorst nou privaat of publiek? Laat daar het parlement over in gesprek gaan met premier Rutte. De vraag bij zulke publieke families als de Oranjes is vervolgens niet wat mag of kan, maar wat past. Een buiging naar het Nederlandse museumwezen als eerste aangewezene voor de aankoop van de bij veilinghuis Sotheby’s aangeboden kunstvoorwerpen had prinses Christina gesierd. De reputatieschade voor de familie is nodeloos groot – waar gaat het financieel nou helemaal over? En verkoop aan een Nederlands museum was vast via bemiddeling van onafhankelijke taxateurs tot stand gekomen.

Voorstudie (zwart en wit krijt op papier, 49,1×31,5 cm) van Peter Paul Rubens voor een in 1608 door hem geschilderd altaarstuk

Foto Sotheby’s

Maar wat is de intrinsieke waarde van de Oranjekunst op de veiling? Had de Rubens – en de vaas – op de lijst van beschermde cultuurgoederen moeten komen? Ik kan geen enkel argument bedenken waarom de Rubenstekening van onmisbare en onvervangbare betekenis voor Nederland zou zijn. Er zijn tientallen schilderijen van hem in openbare collecties en ook nog eens honderden tekeningen. Blijft over de symboolwaarde: het gaat om stukken uit de fabuleuze collectie van koning Willem II. Maar is dat belangrijk genoeg?

Ten slotte is er de nationale behoudskwestie. Met de lijst en de vertraging van vertrek naar het buitenland behoudt de Erfgoedwet uiteindelijk helemaal niets ‘voor het vaderland’. Als het ministerie niet wil dat ze vertrekken, moet het tot aankoop overgaan, anders verliest de keizer zijn recht. Dat gaat niet altijd. Het Rijk kon of wilde in de jaren tachtig en negentig niet voldoende middelen ophoesten om een Monet en later twee Picasso’s in het land te houden. Uitvoer moest toegestaan worden. Zijn de werken dan ‘verloren’? De nieuwe eigenaars zijn er vast niet de kachel mee gaan aanmaken.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.