De nieuwe douaniers staan al klaar

Brexit Een harde Brexit, dat is het scenario waarmee de Nederlandse overheid rekening houdt. Want de tijd begint nu echt te dringen.

De haven van Rotterdam bereidt zich voor op de Brexit.
De haven van Rotterdam bereidt zich voor op de Brexit. Foto Koen van Weel/ANP

Het hoofd koel houden: met nog twee maanden te gaan tot ‘Brexit’ (29 maart) wordt dat steeds moeilijker. In de Tweede Kamer regende het woensdag verwijten over en weer, tijdens een debat over de Nederlandse voorbereidingen op het Britse vertrek uit de EU. We zijn te streng voor de Britten. Nee, we zijn juist heel redelijk. We zijn klaar voor de Brexit-klap. Nee, dat zijn we niet.

Minister Blok (Buitenlandse Zaken) en zijn Brexit-ambtenaren bleven er ogenschijnlijk rustig onder. Toen Kamerlid Renske Leijten (SP) beweerde dat Nederland totaal niet klaar is voor Brexit noemde Blok dat „een beetje jammer”. Toen Anne Mulder (VVD) zei dat hij door de regering „gerustgesteld” wil worden, maakte de ook aanwezige staatssecretaris Menno Snel (Financiën) een gebaar alsof hij het Kamerlid over de bol aaide.

De overheid laat op openbare en niet-openbare gelegenheden graag merken dat zij klaar is voor de Brexit. Het uitgangspunt is steeds: een No Deal-Brexit. Betrokken overheidsonderdelen als de Douane (goederencontrole aan de grens) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit werven personeel alsof het ergste scenario zich zal voltrekken.

De Douane moet bij een ‘harde’ Brexit met ruim 900 voltijdbanen groeien. Er zijn al 500 mensen binnen, van wie er 300 op 29 maart ook al echt inzetbaar zijn. Ook het personeel dat al in dienst was, zal in het geval van een No Deal zijn prioriteiten deels moeten verleggen naar de stroom aan douanehandelingen, om zo opeenstapeling van werk te voorkomen. De NVWA, die onder meer aan de grens toezicht houdt op levend vee en gewassen, krijgt er 143 voltijdbanen bij. Daarvan zijn er 100 voor dierenartsen. De verwachting is dat er zo’n 25 tot dertig van hen gereed staan rond de Brexitdatum. Zowel de Douane als de NVWA menen met deze aantallen voldoende voorbereid te zijn op een No Deal-Brexit.

Simulaties

Wat betreft de veerboten die tussen Nederland en het VK varen, legt de overheid de verantwoordelijkheid bij de ferrydiensten zelf. Die moeten controleren of een vrachtwagen over de juiste papieren beschikt. Is dat niet het geval, dan is dat een probleem voor de reder. Voor de ferry’s is dit onbekend terrein. In de Rotterdamse haven is wel volop ervaring met de handel van en naar ‘derde landen’ – maar bij de ferry’s ontbreekt die. Binnenkort zal er daarom een computersimulatie worden uitgevoerd.

De overheid lijkt haar zaakjes goed op orde te hebben, het bedrijfsleven aanzienlijk minder. Grote ondernemingen hebben de kennis en kunde vaak wel in huis om zich voldoende voor te bereiden op bijvoorbeeld de douaneformaliteiten. Maar het midden- en kleinbedrijf reageert op de aanhoudende onzekerheid over de afloop met een zekere ontkenning of uitstelgedrag. Uit een enquête van de Kamer van Koophandel bleek vorige maand dat slechts 24 procent van de bedrijven het idee heeft goed voorbereid te zijn op een No Deal. Niet voor niets deed premier Rutte vorige week een klemmend beroep op ondernemers: „Dat is echt belangrijk want de tijd dringt.” Overigens lijkt de totale politieke chaos in het VK bedrijven wakker te schudden. Staatssecretaris Mona Keijzer (Economische Zaken) sprak woensdag in de Kamer van een „snel stijgende belangstelling” voor de Brexit Impact Scan, een test die bedrijven online kunnen doen.

Lees ook: Brexit zonder deal kost Nederland 2,3 miljard euro

Maar ook als je alle Nederlandse bedrijven tijdig weet te mobiliseren, is het maar de vraag of bedrijven elders in de EU net zo alert zijn. Staat het verkeer naar Hoek van Holland straks vast, omdat vrachtwagens uit Oost- of Zuid-Europa de papierwinkel niet op orde hebben? Om dit te voorkomen is Nederland ook bij andere EU-landen een lobby begonnen om de bewustwording rondom Brexit te vergroten.

Verzekeringspolis

Heeft Nederland alle problemen in beeld? De regering meent na maanden van intensief brainstormen met alle betrokken instanties van wel, maar zegt ook: verrassingen zijn nooit helemaal uit te sluiten. Voor die categorie van nu nog onbekende problemen heeft het kabinet een ‘noodwet’ ingediend, die ministers in crisissituaties tijdelijk extra bevoegdheden geeft. Een extra ‘verzekeringspolis’. Maar die stuit op kritiek. De Tweede Kamer eist weliswaar dat Nederland op elk denkbaar scenario is voorbereid, maar wil daarbij liever niet teveel buitenspel worden gezet.

In een debat hierover donderdagmiddag wil de Kamer de door het kabinet gevraagde bevoegdheden gaan begrenzen. Ook regeringspartijen D66 en CDA hebben amendementen voorbereid: zij eisen dat een minister de Kamer binnen 24 uur informeert over een noodmaatregel. Die kan dan nog besluiten deze terug te draaien. Ook moet een minister binnen 10 weken na zo’n crisisbesluit met een gewoon wetsvoorstel komen, waarover de Kamer zich dan mag buigen. Zo niet, dan komt het noodbesluit automatisch te vervallen.

De Kamer vindt ook dat de geldigheid van het noodregime moet worden teruggebracht van een jaar, zoals de regering wil, naar een halfjaar. „Dan zijn de onverwachte gevolgen wel bekend”, aldus Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA). De regering kan tot nu toe niet duidelijk uitleggen waarom een jaar beter is dan een halfjaar. Een van de gebruikte argumenten is dat in omringende EU-landen noodregimes met soortgelijke termijnen bestaan. De Kamer vindt dat niet overtuigend.

De afloop van het Brexit-proces mag dan onbekend zijn, de kosten lopen intussen wel op. Bedrijven zijn naar verwachting honderden miljoenen extra kwijt aan kosten voor douaneformaliteiten. De totale schade voor de Nederlandse overheid kan volgens een recent Rekenkamer-rapport in de miljarden lopen, ook doordat Nederland mogelijk meer moet gaan bijdragen aan de EU-begroting. Wat ook nog steeds kan: géén Brexit. Moet de Douane in dat geval het net geworven personeel weer ontslaan? Mogelijk niet: de verwachting is nu nog dat de extra mensen vrij makkelijk kunnen worden ondergebracht bij andere onderdelen van de overheid. Maar het geld dat aan de voorbereidingen is uitgegeven, is echt weg.