Een gevluchte Tsjetsjeense homoseksueel zit op zijn bed in Moskou. De man wilde niet herkenbaar op de foto, die in 2017 is genomen.

Foto Naira DAVLASHYAN / AFP

Tsjetsjenië maakt weer jacht op homo’s

Igor Kotsjetkov Het is onduidelijk of de nieuwe golf van acties tegen homoseksuelen in Tsjetsjenië is geïnstigeerd door Kadyrov, zegt een Russische lhbt-activist

Het is weer begonnen: de vervolging van homoseksuele mannen en vrouwen in de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië.

Vorige week sloeg de Russische homo-organisatie LHBT-netwerk alarm. Sinds december zijn ten minste veertig homo’s gearresteerd. De gedetineerden – zowel mannen als vrouwen – worden gemarteld. Twee gevangenen zijn omgekomen. Net als twee jaar geleden probeert LHBT-netwerk zo veel mogelijk homo’s uit de regio te evacueren.

De arrestaties komen angstig bekend voor. Begin 2017 kwamen de eerste berichten binnen over aanhoudingen van homo’s in Tsjetsjenië. Inmiddels staat vast dat ten minste honderd mannen en vrouwen gevangen zijn gezet, gemarteld, en in sommige gevallen vermoord. Dat is ook de conclusie van de Oostenrijkse jurist en speciaal OVSE-rapporteur Wolfgang Benedek, in een onderzoek dat hij eind december aanbood.

De vervolging van homo’s in Tsjetsjenië leidde destijds tot een internationaal schandaal. Zowel de Duitse bondskanselier Merkel als de Franse president Macron spraken Poetin er direct op aan. Maar zelfs nadat een van de slachtoffers een gedetailleerde verklaring had afgelegd, concludeerde de Russische justitie dat er geen bewijs was voor de systematische vervolging van homo’s in Tsjetsjenië.

„We hebben nog weinig informatie”, zegt Igor Kotsjetkov, voorzitter van LHBT-netwerk over de arrestaties. „We weten bijvoorbeeld niet of er bevel van boven is gekomen of dat het een initiatief van de politie was.”

De wereldwijde verontwaardiging van twee jaar geleden lijkt niet hebben geholpen: de arrestaties gaan door en Moskou doet niets.

„Je moet een onderscheid maken tussen de openbare reacties en wat er achter de schermen gebeurde. Al in april 2017 werd op alle staatszenders een ontmoeting tussen Poetin en de Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov getoond. Kadyrov zei toen dat er geen homo’s waren in Tsjetsjenië. Maar Poetin had Kadyrov speciaal uitgenodigd om hierover te praten, en dat werd uitgezonden op alle tv-kanalen. Daarna zijn de massale aanhoudingen gestopt. Individuele gevallen deden zich nog wel voor, die zijn er altijd.”

In 2017 waren homo’s al vogelvrij in de Russische deelrepubliek. Lees ook dit interview met drie Tsjetsjeense vluchtelingen

Nu escaleert het weer?

„We weten nog niet wat er precies aan de hand is. De operatie in 2017 werd direct geleid door hooggeplaatste personen, zoals parlementsvoorzitter Daoedov. Of die nu ook deelnemen, weten we niet. Misschien gaat het om een initiatief op lokaal niveau, dat kan worden gestopt. Voor zover wij kunnen nagaan, wordt er nu in [de hoofdstad] Grozny over gesproken [door de entourage van Kadyrov]. Misschien is men bezorgd. Ik hoop dat we het nu in de kiem kunnen smoren.”

Kan zoiets gebeuren zonder een direct bevel van leider Kadyrov?

„Elke openbare uitspraak van Kadyrov wordt in Tsjetsjenië opgevat als een bevel. En zijn oproep vorig jaar om het Tsjetsjeense bloed te ‘reinigen’ van homo’s en lesbiennes heeft hij niet ingetrokken.

„Verder heerst er in Tsjetsjenië volledige wetteloosheid. De politie kan doen waar zij zin in heeft, en dus ook homo’s oppakken. Ze vrezen alleen Kadyrov.”

Homoseksualiteit was altijd al een groot taboe in de Kaukasus. Hoe komt het dat er nu systematisch wordt vervolgd?

„Het gebeurt ook in andere landen. In Azerbajdzjan was er in september 2017 een golf van arrestaties van homo’s en er werd ook gemarteld. In Tadzjikistan werden er lijsten van homo’s opgesteld. In dergelijke totalitaire regimes bestaat de oppositie vaak uit radicale moslims. De zittende macht heeft er belang bij te laten zien dat ze staat voor traditie, voor het respecteren van islamitische normen. Daarom is ze bereid om de meest weerlozen te vervolgen.”

Waarom treedt Rusland niet gewoon strafrechtelijk op tegen de daders?

„Het openen van een onderzoek betekent toegeven dat er in Tsjetsjenië, op het grondgebied van de Russische Federatie, mensen worden gemarteld en vermoord vanwege hun seksuele voorkeur. Misdaden tegen de menselijkheid. Dat roept de vraag op waarom zoiets in Rusland mogelijk is. En daarmee de vraag in welke mate Moskou controleert wat er in Tsjetsjenië gebeurt.”