Opinie

Stop met valse retoriek over Europese waarden

De belofte van een Europese waardengemeenschap leidt alleen maar tot teleurstelling en verdeeldheid, schrijft . De EU is niet meer dan een pragmatische poldergemeenschap.

Illustratie Hajo

In de aanloop naar de Europese Parlementsverkiezingen, in mei, zullen ‘onze Europese waarden’ een van de belangrijkste thema’s zijn. Ook van Frans Timmermans, Europees Commissaris voor Rechtsstatelijkheid en sociaal-democratisch Spitzenkandidat, kan vuurwerk verwacht worden over de Europese ‘waardenunie’, inclusief oorlogsdreigingen of populisten die met hun waarden de EU kapot willen maken. De Franse president Emmanuel Macron heeft het gevecht voor Europese waarden al „onze Europese burgeroorlog tegen het egoïstische nationalisme” genoemd. Het waardendebat bruist van ambitie en (oorlogs-)symboliek.

Eén verklaring voor het gewicht dat dit thema krijgt, is dat de kwaliteit van de rechtsstaten in EU-landen matig is of zelfs achteruitgaat. Corruptie in lidstaten blijft hoog en Polen en Hongarije zoeken de confrontatie met Brussel door interventies in de media en de rechterlijke macht. Ook zijn ze minder of niet bereid om vluchtelingen op te vangen of uit andere lidstaten over te nemen. Kortom, er is iets grondig mis met ‘onze’ waarden.

Lees ook: in 2019 kiest Europa haar koers

Een tweede verklaring is dat er niet veel andere thema’s zijn. Versterking van de eurozone of het streven naar een sociaal Europa liggen zo gevoelig dat er weinig voortgang te verwachten valt. Zelfs de Europese partijen zijn intern verdeeld over verdieping van Europese integratie. De liberalen van de VVD kijken toch anders tegen veel onderwerpen aan dan bijvoorbeeld Guy Verhofstadt, hun Belgische fractiegenoot in het Europees parlement. Een derde verklaring is dat politici zoals Macron zich met ‘onze waarden’ kunnen afzetten tegen de populisten in eigen land.

Uiteraard zijn discussies over Europese waarden essentieel. De presentatie van de EU als ‘waardengemeenschap’ doet echter geen recht aan wat de EU feitelijk is: een pragmatisch overlegsysteem om problemen op te lossen en belangen af te stemmen door middel van (soms stinkende) compromissen en coalitions of the willing.

Voor velen botst dat stapsgewijze pragmatische met de veranderingsdrang die politici in verkiezingsstrijd willen tonen. Met een verhaal over ‘kleine stapjes’ raken Spitzenkandidaten de harten van de kiezers niet.

Maar geleidelijkheid is voor de EU juist essentieel. Veranderingen in beleid en in lidstaten gaan evolutionair; niet revolutionair. Als het moeilijk wordt in de onderhandelingen is ‘de boel bij elkaar houden’ het Leitmotiv. Het waardendebat staat daarentegen voor drastische veranderingen en voor hoge eisen.

Leider die lidstaten naar de uitgang drijft

Timmermans’ passie voor goed en kwaad mag goed bedoeld zijn, als de volgende Commissiepresident in spe zal hij de boel toch bijeen willen houden. Hij wil vast niet de geschiedenisboeken in als de leider die lidstaten naar de uitgang dreef.

Zelfs als de EU over harde instrumenten had beschikt om landen te straffen op politiek gevoelige onderwerpen, dan nog zouden die voorzichtig worden ingezet. De belofte van het ‘Europa van de waarden’ is een ambitieus vergezicht dat zal teleurstellen, zoals ook regels voor de eurozone de lidstaten niet of nauwelijks hebben aangezet tot hervormingen.

Lees ook: Europa moet weer op eigen benen staan

De belofte van een waardengemeenschap zal niet alleen leiden tot nieuwe, EU-brede teleurstellingen. Het gevaar is reëel dat het de Unie en de lidstaten zal splijten. Macrons vergelijking met een Europese burgeroorlog miskent dat hij en zijn collega’s de strijd tegen het ‘egoïstisch nationalisme’ ook nationaal nog moeten zien te winnen.

Het waardendebat voedt bovendien de tegenstellingen tussen Oost en West, terwijl we niet eens weten wat die Europese waarden zijn. Bij de interpretatie van Artikel 2 van het Europees Verdrag ontstaan snel verschillen. Zuid-Europese landen willen solidariteit in de zin van schuldendeling, terwijl noordelijke lidstaten solidariteit koppelen aan het nemen van pijnlijke maatregelen. En moet de EU regelen dat mannen en vrouwen zes weken betaald ouderschapsverlof hebben, of dat tenminste dertig procent van de top posities in handen moet zijn van vrouwen?

Grijze zones doemen ook op tussen liberale landen en landen met een voorkeur voor overheidsingrijpen. En tussen sociale modellen. De paradox in het waardendebat is dat er weinig rechtsregels zijn voor rechtsstatelijkheid. Politiek Fingerspitzengefühl is nodig om te begrijpen waarom het Italië van Salvini nu wel door de Europese Commissie aangepakt leek te worden op zijn overheidsschuld en Macron in Frankrijk opnieuw kan rekenen op coulance.

De EU moet oppassen met ambitieuze nieuwe projecten als er grote verschillen zijn tussen en binnen lidstaten, en als de noodzakelijke instrumenten en bestuurlijke capaciteiten ervoor ontbreken. In deze situatie blijft het belangrijk elkaar aan te spreken op concrete zaken als inbreuken op de persvrijheid, maar met de afkondiging van een Waardenunie overspeelt de EU haar hand en creëert zij verdeling en wederzijds onbegrip.

Landen moeten ruimte hebben om zich te ontwikkelen. We schrikken van toenadering tussen de Italiaanse populist Salvini en de omtreden Hongaar Orbán. Maar de Fransen schrikken van Nederlandse initiatieven om een ‘nieuwe Hanze’ van noordelijke landen te smeden. Hoe bedenkelijk soms ook, dit soort dynamiek hoort bij onze Unie. De EU van waarden is een lege belofte, de EU is vooral een pragmatische poldergemeenschap.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.