Rechtshulp? Het mag vooral niet méér kosten

Kabinetsvoorstel Burgers die rechtshulp nodig hebben, moeten zelfredzamer worden, vindt minister Sander Dekker (VVD). Maar het is de vraag of ze daarvoor zijn toegerust. De Tweede Kamer debatteert er woensdag over.

Advocatenstaking, vorige week bij het gerechtsgebouw aan het Wilhelminaplein in Rotterdam, tegen de plannen van minister Dekker voor de rechtsbijstand.
Advocatenstaking, vorige week bij het gerechtsgebouw aan het Wilhelminaplein in Rotterdam, tegen de plannen van minister Dekker voor de rechtsbijstand. Foto Phil Nijhuis

Mensen moeten eerst zelf naar een oplossing zoeken voordat de overheid financieel bijspringt met rechtshulp – bij voorkeur buiten de rechter om. Dat is de kern van de plannen van minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) voor een ander stelsel van rechtsbijstand. Vorige week voerden advocaten hier actie tegen, woensdag debatteert de Tweede Kamer er voor het eerst over. Komende jaren volgen er meer debatten: het kan nog jaren duren voor Dekkers plannen helemaal zijn doorgevoerd.

Het is dan ook een kleine revolutie die Dekker voorstelt. Hij wil af van de vanzelfsprekendheid dat mensen met juridische problemen door de overheid gefinancierde bijstand krijgen van een advocaat. Het past in zijn visie voor de rechtsstaat: de rol van de rechter moet anders, die van advocaten kleiner, burgers moeten het vooral zelf doen. Nu kunnen mensen met een inkomen onder de 27.300 euro een beroep doen op rechtsbijstand. De Raad voor Rechtsbijstand beoordeelt hun aanvragen.

Zelfredzame burgers

Dekker combineert een VVD-visie van zelfredzame burgers met een opvatting die breed leeft binnen de rechtspraak: dat juridiseren van problemen te vaak eigenlijk geen oplossing biedt. Achter een juridisch probleem kunnen grotere problemen schuil gaan. Een rechtsgang voor een niet betaalde rekening lost weinig op als de ‘verdachte’ grote schulden heeft.

Dekkers plannen zijn te vergelijken met de experimenten met mediation en ‘spreekuurrechters’, die zich niet per se richten op het uitspreken van vonnissen, maar effectievere oplossingen. Een ‘integrale aanpak’, met maatschappelijk werkers, schuldhulp en ja, wellicht ook nog een advocaat zou dan beter werken.

Burgers moeten in de plannen meer zélf zoeken naar een oplossing. Op speciale websites komen voorbeeldbrieven te staan van bezwaarschriften. Zoek het zelf maar uit, burgers zijn er „juridisch zelfredzaam” genoeg voor.

Wie dat niet is en er niet uitkomt, kan via een ‘rechtshulppakket’ meer bijstand krijgen. Een nieuwe instantie gaat beoordelen of iemand dan in aanmerking komt voor juridische hulp. Dat is niet per se meer een advocaat. Dekker wil af van de vanzelfsprekendheid dat juridische rechtsbijstand de aanwezigheid van een advocaat betekent. Via een rechtshulppakket kan iemand voortaan ook hulp krijgen van een maatschappelijk werker, de GGZ of een wijkteam.

Demonstrerende advocaten – vorige week ‘staakten’ ze in veel steden – kondigen het einde van de rechtsstaat aan. Toegang tot juridische hulp zou „uitgekleed” worden, de burger machteloos. Voor dat laatste is iets te zeggen. De vraag is hoe juridisch zelfredzaam mensen werkelijk zijn. Rapporten van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en de Ombudsman waarschuwen de overheid al jaren om de zelfredzaamheid van burgers niet te overschatten.

En áls mensen al juridisch onderlegd zijn, is de vraag hoe rechtsgelijk het nieuwe stelsel wordt. Komt de zogenaamd zelfredzame burger tegenover bedrijven en instanties met een legertje advocaten te staan, dan is een van een website geplukte voorbeeldbrief voor een bezwaar niet voldoende. Juridische specialiteit zal dan noodzakelijk blijven, maar mensen moeten er meer zelf voor gaan betalen.

Dekker ‘zit er óók voor de VVD’

Lees ook: ‘De instanties zeiden: haal je maar niets in je hoofd’

Dekkers plannen zijn vooralsnog schetsen. Veel is onduidelijk, zoals over de instantie die rechtsbijstandsverzoeken gaat beoordelen. De Kamer zal woensdag kritisch zijn: hoe wordt voorkomen dat het een bureaucratische moloch wordt waarin niet de hulp aan burgers centraal staat, maar financiële overwegingen van de overheid?

Want meer geld mag het nieuwe stelsel per definitie niet kosten, vindt Dekker. Kort na zijn aanstelling bracht hij advocaten, ambtenaren en andere juristen aan tafel om voorstellen te doen om de rechtsbijstand te hervormen. Maanden spraken ze met elkaar, onder één voorwaarde: wat ze ook zouden voorstellen, meer geld mocht het niet kosten. Een variant die iets meer kostte – maar minder dan de 128 miljoen euro die nodig zou zijn om advocaten die rechtsbijstand verlenen fatsoenlijker te betalen – schoot Dekker volgens betrokkenen af.

Op het ministerie benadrukt Dekker volgens ambtenaren geregeld dat hij er „óók voor de VVD” zit. Zowel op het departement als in een deel van de Kamer en bij advocaten komt hij steeds meer over als manager die vooral op het geld wil letten. De vraag die Dekker moet beantwoorden: wil hij écht de samenleving ‘dejuridiseren’, of moeten burgers maar minder rechtsbijstand krijgen zodat erop bezuinigd kan worden?

    • Mark Lievisse Adriaanse