Florian Henckel von Donnersmarck keerde na een uitstapje in Hollywood terug naar Europa en maakte ‘Werk ohne Autor’.

‘Ik denk nog steeds dat er weinig mis is met The Tourist’

Florian Henckel von Donnersmarck De Duitse regisseur kreeg veel kritiek toen hij na zijn Oscarwinnende debuut, ‘Das Leben der Anderen’, het niemendalletje ‘The Tourist’ maakte. Door groot verdriet richtte de Duitse regisseur zich liever op een luchtig verhaal. Nu is hij terug met het drama ‘Werk ohne Autor’.

De grote vriendelijke reus, dat is Florian Henckel von Donnersmarck (45). Twee meter vijf, welbespraakt in vijf talen, als zoon van een Lufthansa-manager opgegroeid in Keulen, New York, Berlijn, Frankfurt en Brussel. Een wonderboy op de filmacademie die in 2007 met zijn debuut Das Leben der Anderen direct een Oscar won. Daarna verhuisd naar Los Angeles, waar hij in 2010 veel krediet verspeelde bij de filmpers – zij het niet commercieel – met zijn chique niemendalletje The Tourist.

Nu, weer acht jaar later, gaat in Venetië het filmepos Werk ohne Autor in première, gebaseerd op het leven van de Duitse schilder Gerhard Richter. Geen biopic, zegt Henckel von Donnersmarck. „Ik gebruik aspecten van Richters zeer Duitse leven, maar ik geloof dat fictie je dichter bij de waarheid brengt dan rommelige feiten. Citizen Kane had mij minder geboeid als het Citizen Hearst was geweest, zonder die slee die Rosebud heet. Richter schilderde zelf vaak foto’s over, ik doe dat in zekere zin met zijn leven.”

Hoe ontdekte u Gerhard Richter?

„Dat begon bij acteur Ulrich Mühe, de hoofdrolspeler van Das Leben der Anderen, die ik nog steeds vreselijk mis [Mühe overleed in 2007, red.]. Hij had via zijn schoonmoeder een schilderij van Richter in zijn appartement. Ulrich was daar verrukt over, ik kon dat niet helemaal volgen. Maar het bleef me wel bij, als een soort visuele oorwurm. Een oogwurm.

„Toen interviewde een onderzoeksjournalist me, Jürgen Schreiber. Hij vertelde me over zijn biografie van Gerhard Richter. Op Tante Marianne, een van zijn beroemdste schilderijen, zie je zijn tante, met hem als baby. Zij werd vergast in Hitlers euthanasieprogramma, Schreiber ontdekte dat Richters eigen schoonvader, een SS-dokter, haar doodvonnis had getekend. Richter wist daar niets van. Daar zag ik een film in.”

‘Werk ohne Autor’ stopt voordat Duitsland zijn afrekening met het naziverleden begint. Waarom?

„Ik vind de jaren vijftig een fascinerend psychologisch experiment. In naam van Duitsland zijn de gruwelijkste misdaden begaan, het land is verwoest, gedecimeerd en – terecht! – bestraft. En nu moeten de moordenaars en de slachtoffers samen een nieuw land opbouwen. Het gaat niet alleen om huizen, maar om een identiteit. Dus improviseert men iets wankels uit het puin van het verleden en maakt elkaar wijs dat het volstaat. Ik denk dat moderne kunst hielp dat wangedrocht op te blazen en een echte nieuwe Duitse identiteit te vinden.”

Uw held drukt met zijn kunst iets uit wat hij alleen onderbewust weet. Gelooft u dat kunstenaars dat doen?

„Beslist. Richter zelf zei: mijn schilderijen zijn intelligenter dan ik. Ik heb veel vrienden onder kunstenaars. Zij hebben allemaal het gevoel dat ze niet zelf scheppen, maar een soort medium zijn voor iets wat dieper ligt. Ze kijken achteraf naar hun schilderij of sculptuur en denken: wow, heb ik dat gemaakt?”

Een carrièrevraag. U werd geadoreerd om ‘Das Leben der Anderen’. Waarom kwam u daarna met ‘The Tourist’?

„Mag ik u een heel lang antwoord geven? Das Leben der Anderen was een zwarte periode in mijn leven. Acteur Ulrich Mühe was samen met Sebastian (Koch) mijn bondgenoot en steunpilaar in de jaren dat we de film van de grond probeerden te krijgen. Maar juist toen het een sensatie werd, hoorde Ulrich dat zijn maagkanker terug was. Bij de Oscars wisten mijn vrouw en ik als enigen dat hij stervende was. Ulrich wilde zijn hoogtepunt niet laten vertroebelen door medelijden. Prachtige rol, zo jammer dat u doodgaat …

„Hij stierf, ik was enorm gedeprimeerd, en toen kreeg mijn vader ook kanker. Ik had een enorm duister scenario geschreven over zelfmoord. Maar Ulrich vertelde me op zijn sterfbed: Florian, je moet eens in vrolijke kleuren schilderen. Ik dacht: misschien heeft hij gelijk. Dus accepteerde ik The Tourist. Een leuk, luchtig verhaal, binnen een paar maanden klaar, met twee ongelofelijk charmante mensen, Angelina Jolie en Johnny Depp. En in Venetië, een stad die ik bemin.

Lees hier de recensie van ‘Werk ohne Autor’

„Ik denk ook nog steeds dat er weinig mis is met The Tourist. Verwachtingen, dat was het probleem. De critici verwachtten een tweede Das Leben der Anderen. Een hoofdgerecht, en dan zet ik ze een toetje voor. Probleem twee: de studio verkocht het als een actiethriller terwijl er maar één heel trage achtervolging te water in zit. Het is meer een liefdesbrief aan de mooie dingen in het leven.

„Gelukkig liep The Tourist redelijk goed. Maar na afloop dacht ik: jullie willen een duistere film, goed dan. Ik ga terug naar mijn zelfmoordscript. En toen pleegde mijn allerbeste vriend, die ik drie, vier keer per week sprak, zelfmoord. Dat schopte alle lucht uit mijn longen. Ik had het nare gevoel dat het mijn schuld was.”

Mijn god. Dus daarom duurde het acht jaar tot ‘Werk ohne Autor’?

„Ik kreeg veel aangeboden in Los Angeles, maar ik ben altijd bang dat ik halverwege mijn interesse verlies, zoals ik daar ooit op een heel drukke snelweg zonder benzine kwam te zitten. Zo worden middelmatige films geboren. Ik kan maar beter niet aan Thor of Superman beginnen.

„Dus werd het Werk ohne Autor, over geschiedenis en kunst, de twee dingen die mij het meest interesseren. Eerst wilde ik iets doen met opera – ik ben zo’n operafan dat ik mezelf Italiaans heb geleerd om te begrijpen waarover ze zingen. Toen dat niet goed lukte, stuitte ik op Gerhard Richter. Ik dacht: met hem komt mijn tank niet snel droog te staan. Gelukkig maar, want het werd vier jaar worstelen met krappe Europese budgetten. Of ik blij ben terug te zijn in Europa? Eigenlijk wel. Hier voel ik me veiliger.”

    • Coen van Zwol