Einde van oorlog Japan-Rusland nadert

Vredesverdrag Er tekent zich een compromis af over de Koerilen, een groep kale, maar strategisch gelegen eilanden die in 1945 door het Rode Leger zijn bezet.

Radicaal-linkse betogers in Moskou keerden zich zondag tegen mogelijke overdracht van Koerilen-eilanden aan Japan.
Radicaal-linkse betogers in Moskou keerden zich zondag tegen mogelijke overdracht van Koerilen-eilanden aan Japan. Foto Alexander NEMENOV/ AFP

De afgelopen maanden worden de geruchten steeds hardnekkiger: na ruim zeventig jaar kibbelen stevenen Japan en Rusland mogelijk af op een compromis over de Koerilen.

Maandag maakte de Japanse premier Shinzo Abe, op weg naar het World Economic Forum in Davos, een tussenlanding in Moskou. Dinsdag zal de Japanse premier besprekingen voeren met president Poetin over de overdracht van – tenminste een deel – van de eilanden voor de kust van Japan. Mocht dat lukken, dan is er uitzicht op een vredesverdrag tussen beide landen. Want geloof het of niet: wegens het dispuut over de Koerilen is de oorlog tussen Japan en Rusland nog altijd niet officieel beëindigd.

De slepende ruzie tussen Moskou en Tokio draait om een groep kale, vulkanische steenklompen in de zee van Ochotsk, tussen het Russische schiereiland Kamtsjatka en Hokkaido. In de zomer van 1945 verklaarde de Sovjet-Unie, die zich tot dan toe afzijdig had gehouden van de oorlog in de Stille Oceaan, het zieltogende Japanse Keizerrijk alsnog de oorlog. Soldaten van het Rode Leger bezetten de eilandengroep.

‘Teruggave’ van de eilanden was lange tijd geen kwestie voor Japan. In 1951 zette Tokio zijn handtekening onder het (vredes-)verdrag van San Francisco, en gaf het de soevereiniteit over de eilandengroep op. Als de Sovjet-Unie eveneens had getekend, was de kwestie toen al geregeld geweest. Maar de Koude Oorlog was losgebarsten, de Sovjets wilden meer garanties, en definitieve vrede tussen Moskou en Tokio kwam er niet.

Inmiddels is de kwestie van de ‘noordelijke gebieden’, zoals de Koerilen in Japan heten, een kwestie van nationale trots geworden en moet Abe er op letten dat hij voldoende binnenhaalt voordat hij akkoord gaat met een regeling. Japanse media meldden maandag dat de Japanse premier in ieder geval de overdracht van de kleinere eilandjes (Sjikotan en de Chabomai-eilanden) zou willen regelen. Daarmee zou Rusland akkoord kunnen gaan: al in 1956 deed Sovjet-leider Chroesjtsjov zo’n voorstel. In Japan hoopt men dat een dergelijke Russische concessie de opmaat kan vormen voor de teruggave van twee grotere eilanden. Daarmee zou de zuidelijke helft van de Koerilen weer grotendeels in Japanse handen zijn.

Lees ook: Abe wil van Japan een normaal land maken, mét vliegdekschepen

‘Overdracht’

Maar Moskou onderhandelt hard. Tegen een Japanse journalist benadrukte de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov vorige weekdat Rusland de „gevolgen van de Tweede Wereldoorlog” – lees: de Russische soevereiniteit over de Koerilen – moet erkennen. Lavrov spreekt niet van ‘teruggave’, maar van eventuele ‘overdracht’ van eilanden. Dat is niet toevallig. In Moskou bestaat de angst dat concessies aan Japan leiden tot andere claims – bijvoorbeeld op de voormalige Duitse exclave Kaliningrad.

Economisch belang hebben de Koerilen niet, maar de eilanden liggen zeer strategisch. De diepe wateren van de zee van Ochotsk zijn een favoriete uitvalsbasis voor Russische onderzeeboten, met kernraketten die zijn gericht op de Amerikaanse westkust. Premier Abe zal moeten garanderen dat er geen Amerikaanse bases komen op de eilanden die Moskou eventueel ‘overdraagt’.

Rusland heeft alle baat bij betere relaties met Japan, een economische grootmacht in een regio die strategisch steeds belangrijker wordt. Maar het opgeven van territorium zit niet in de genen van het grootste land op aarde. In zijn nieuwjaarstoespraak zei premier Abe dat de 17.000 Russische inwoners van de Koerilen moeten accepteren dat er dingen gaan veranderen. De Japanse ambassadeur in Moskou werd meteen op het matje geroepen.