Opinie

Advocaat, u bent vaak niet de oplossing

Advocaten die nu strijden tegen de ‘afbraak van de rechtsbijstand’ moeten erkennen dat procederen niet voor alle cliënten een oplossing is, vinden en

De advocatuur protesteert tegen de plannen van minister Dekker met de gesubsidieerde rechtsbijstand. De protesteerders framen de plannen van de minister als een aanslag op fundamentele rechten, als een experiment met onze rechtsstaat. Maar er is een andere invalshoek die op deze manier wel erg makkelijk buiten beeld raakt: die van de cliënten van gesubsidieerde rechtsbijstand, die van de mensen voor wie onze rechtsstaat goed zou moeten werken en die juist in het bestaande stelsel te weinig geholpen worden.

‘Je recht halen is straks niet meer te betalen’ is het motto van de actie van de orde van advocaten (NOVA). „De rechtzoekende staat in de kou”, zeggen de advocaten op hun website. Kamer, kijk niet toe bij afbraak rechtsbijstand, was de kop in deze krant boven een stuk van advocaten Schutte en Samkalden. En ‘Sta op voor de rechtsstaat!’ is de titel van een gezamenlijke oproep van een aantal belangenorganisaties waaronder opnieuw de NOVA.

Zo goed werkt het niet

Nogal grote woorden voor iets dat eigenlijk niet zo goed werkt. De ontwerpbijeenkomsten die ten grondslag liggen aan de plannen van de minister – wij mochten optreden als gespreksleiders – legden het probleem op een heel andere manier bloot dan wat de protesteerders er nu van willen maken. Mensen die een beroep doen op gesubsidieerde rechtsbijstand hebben vaak combinaties van problemen, waardoor rechtszaken hen niet helpen. Soms zijn ze verwikkeld in zowel een strafzaak als zaken met diverse schuldeisers en een complexe scheiding en een conflict met hun werkgever en/of misschien ook nog wel met hulpverleners van de gemeente. Zoals één van de deelnemers het verwoordde: „deze mensen hebben hulp nodig op veel fronten tegelijk. Dat kan een advocaat wel bieden, maar daarvoor krijgt die dan niet betaald. De advocaat kan ook gaan procederen en daarvoor betaald krijgen, maar dat helpt de cliënt dan weer niet.”

Dit zijn goede redenen om op zoek te gaan naar nieuwe vormen van hulpverlening en bekostiging daarvan.

De werkelijke kosten zijn een veelvoud van 400 miljoen

We geven per jaar als samenleving ongeveer 400 miljoen euro uit aan gesubsidieerde rechtsbijstand en daar komt nog bij dat veel zaken gevoerd worden tegen overheidsinstanties. De betrokken ambtenaren moeten ook betaald, evenals de door hen ingehuurde advocaten en de rechters die zich erover buigen. Per saldo dus een veelvoud van die 400 miljoen op een manier die problemen voor mensen niet kleiner maakt. Voor hetzelfde geld – de minister heeft geen bezuinigingsdoelstelling – moet dit toch beter kunnen?

De ‘rechtshulppakketten’ die in de sessies werden bedacht, kunnen een rechtstreeks antwoord worden op de problemen van mensen. Dekker wil dat mensen eerst proberen zelf hun problemen op te lossen, zo nodig begeleid door maatschappelijk werkers, mediators of juristen. En inderdaad, dat vergt een andere inzet van advocaten of juridische experts en dat vergt een andere grondslag voor het betalen van hun inzet. Hoe precies, kan in een aantal pilots nader worden vormgegeven, met als kern dat de hulpverlener betaald wordt voor hulp die tot oplossing leidt van zo’n wirwar aan (juridische) problemen. En zodat de hulpverlener niet, als enige optie om zelf het hoofd boven water te houden, een procedure moet aanspannen rond één aspect, waarmee cliënt dan uiteindelijk helemaal niet geholpen is.

Er is ook mooie bijvangst

Het principe van de rechtshulppakketten is dat ze een combinatie van diagnose en hulp vormen, die moet leiden tot de oplossing van de problemen van cliënten (of in elk geval tot zodanige ontwarring van de problemen dat die weer verder kunnen met hun leven). Mooie bijvangst is dat die pakketten nieuwe – betaalbare– dienstverlening gaan opleveren die ook beschikbaar is voor mensen (net) boven de rechtsbijstandsgrens – een groep die in de huidige praktijk buiten spel staat. En als ze goed werken, kunnen ze ook voorkomen dat mensen ongewild in procedures verzeild raken.

Lees ook dit opiniestuk: Kamer, kijk niet toe bij afbraak rechtsbijstand

Bij de meeste problemen van mensen gaat het ook helemaal niet over ‘je recht halen’. Dat je het formulier van het UWV verkeerd invulde en of dat per ongeluk was of boze opzet, daar kan je natuurlijk jaren over procederen, maar dat gaat je niet helpen om te komen tot een omgangsregeling met je kinderen. En inderdaad, om dit te laten werken, gingen veel ideeën in de ontwerpsessies over het beteugelen van procederende overheidsinstanties. Het UWV kan iemand die niet (terug)betaalt ook eerst bellen voordat procedures in werking worden gesteld. De minister wil dat zo’n meer informele probleemoplossing de standaard wordt. Ook komen er financiële prikkels die onnodig procederen door overheden moeten tegengaan. Mocht dit onvoldoende werken, dan is er op dit gebied misschien nog wel meer mogelijk.

Advocaten zien de problemen in hun praktijk

Veel advocaten deden enthousiast mee in de ontwerpsessies voor nieuw beleid omdat ze het dilemma van ‘helpen zonder betaling, of procederen zonder dat het helpt’ in hun eigen praktijk ondervinden en willen bijdragen aan de oplossing. Deelnemers hadden afgesproken dat ze zich niet hoefden te verbinden aan het eindresultaat. Ze hadden alle vrijheid mee te denken over nieuwe wegen om daar later evengoed tegen te zijn. Maar de advocaten die nu protesteren tegen experimenten en de voorstellen van de minister afschilderen als afbraak van de rechtsstaat, moeten ook erkennen dat de huidige situatie echt ongelukkig is voor mensen die hun hulp nodig hebben.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.