Publieke omroep wil geleidelijk af van reclame, mits de minister betaalt

Publieke omroep In haar nieuwjaarstoespraak liet NPO-voorzitter Shula Rijxman alvast wat horen van de hervormingsplannen die ze naar de minister gaat sturen.

Shula Rijxman op de nieuwjaarsreceptie van de publieke omroepSander Koning/ ANP
Shula Rijxman op de nieuwjaarsreceptie van de publieke omroepSander Koning/ ANP

Het NPO-bestuur wil de reclame op de publieke omroep stapsgewijs afbouwen, mits het rijk de gemiste inkomsten compenseert. Dit om de omroep minder afhankelijk te maken van de dalende reclame-inkomsten. Verder wil de NPO dat de aspirant-omroepen WNL, PowNed en Human hoe dan ook een uitzendvergunning krijgen, ook al hebben ze niet het vereiste aantal leden. Omdat het aantal omroepleden daalt, zouden er bredere criteria moeten komen om het maatschappelijk draagvlak van een omroep te meten.

Dat staat in het plan dat de NPO volgende week naar minister Slob (Media, Christenunie) wil sturen. NPO-voorzitter Rijxman ontvouwde een deel hiervan alvast in haar nieuwjaarstoespraak, donderdag in Hilversum.

Minister Slob wil de publieke omroep hervormen voor de periode 2021-2025 – hij komt dit voorjaar met een plan – en hij had de NPO gevraagd om hiervoor ideeën aan te dragen. De NPO wil zelf ook hervormen, onder meer om een breder publiek te bereiken, bijvoorbeeld meer jongeren en mensen met een migratie-achtergrond. En ook om de omslag naar online video te maken, en zo de toenemende buitenlandse concurrentie (Netflix, YouTube) het hoofd te bieden. Rijxman in haar toespraak: „Minister Slob ziet het goed, het bestel is toe aan een wezenlijke update.”

Overigens gaat het wat kijkcijfers betreft erg goed met de publieke omroep, die zich stevig als marktleider heeft gevestigd. Van de 25 best bekeken tv-programma’s van vorig jaar waren er 24 van de publieke omroep. Maar dat is volgens Rijxman, in een telefonische toelichting, juist een reden om te vernieuwen: „Je moet het dak niet repareren als het regent. Je moet het doen als de zon op het dak schijnt.”

Minder afhankelijk van reclame

Omdat de reclame-inkomsten teruglopen, wil Slob iets doen aan de financiering van de publieke omroep. Die krijgt dit jaar nog 780 miljoen euro van het rijk, waarvan een vijfde uit reclamegeld komt, maar dat zal volgend jaar naar verwachting veel minder zijn. De vraag is wie voor het gat in de begroting gaat opdraaien: de NPO of het Rijk.

De NPO zou het liefst helemaal van de afhankelijkheid van reclame af willen, mede omdat bij een onstabiele reclamemarkt commerciële overwegingen gaan meespelen in de programmering. Rijxman in haar toespraak: „Doordat de daling van STER-inkomsten nu gekoppeld is aan ons budget, staat de duurzame financiering sterk onder druk. Onze programmering mag op geen enkele wijze worden beïnvloed door commerciële prikkels.”

Direct afschaffen lijkt Rijxman niet haalbaar, dus pleit zij voor een geleidelijke overgang, te beginnen met een reclamevrije kinderprogrammering. Daarna wil zij de online video van de NPO zonder reclame hebben. Maar alleen als de minister dan bijpast.

Om verder te bezuinigen wil de NPO dat de losse omroepen kantoorafdelingen, voor bijvoorbeeld personeelszaken, marketing en inkoop, gaan samenvoegen.

Minder afhankelijk van leden

Nu bepaalt het aantal leden van een omroep of – en hoeveel een omroep mag uitzenden. Dit om het maatschappelijk draagvlak te kunnen meten. Omdat het aantal leden van de omroepen snel daalt, wil Rijxman dat dit criterium wordt aangepast. „Ledenaantallen moet slechts één van de criteria worden.”

Aspirant-omroepen WNLen PowNed en Human dreigen de drempel van 150.000 leden op de nieuwe peildatum (31 december 2019) niet te halen. De NPO wil dat de minister ze toch toelaat.

Ledenwerving kostte de omroepen tientallen miljoenen euro’s per jaar. Bij de vorige telling in 2014 bleek uit de jaarverslagen van de omroepverenigingen dat één nieuw lid werven 40 tot 50 euro kan kosten, en 5,72 euro per jaar oplevert. In 2014 hadden de omroepen samen 3,7 miljoen leden; nu ligt dat aantal op minder dan 2 miljoen, aldus de NPO.

Nu hebben omroepen nog gegarandeerde zendtijd en budgetten, gebaseerd op de ledenaantallen. De NPO wil dat een plaats op de zenders hier los van komt te staan. Niet de grootte van de omroep, of het aantal leden, maar het beste programma moet tellen.

Maatschappelijke organisaties en bedrijven, zoals producenten en kranten, kunnen zich rechtstreeks melden bij het NPO-bestuur met een programma-idee. De NPO koppelt ze vervolgens aan een omroep. Het bestuur wil die mogelijkheid verruimen en eenvoudiger maken, om het omroepbestel meer open te stellen. Het idee is dat deze nieuwe tv-makers bevolkingsgroepen kunnen bedienen die de omroepen uit zichzelf niet kunnen bereiken. Komend jaar kunnen zich ook burgers melden bij de NPO met programma-ideeën.

Omroepen komen met tegenplan

Al deze hervormingsideeën zijn al eerder langsgekomen, ook in de Tweede Kamer, doorgaans in concretere vormen dan deze. Maar het is zeldzaam dat de NPO zelf met een concreet voorstel komt.

Zoals dat gaat in Hilversum, is dit slechts één van de plannen die Hilversum naar Den Haag stuurt. Naast het plan van het centraal bestuur komen de elf losse omroepen, verenigd in het College van Omroepen (CvO), met een eigen tegenplan. Daarvan is de algemene strekking dat de losse omroepen weer meer macht over de programmering moeten krijgen, ten koste van het centraal bestuur. Het plan wil de scheidslijn tussen de omroepen en het centraal bestuur verscherpen: zij maken de programma’s, het centraal bestuur doet de distributie. Ze willen juist af van de praktijk dat het centraal bestuur zelf programma’s aandraagt.

Rijxman zegt dat ze het tegenplan niet heeft gelezen. In haar toespraak zegt ze over restauratieve neigingen van de omroepen: „Ik kan het zelfs nog wel begrijpen vanuit de positie van omroepen. Maar het lijkt me niet verstandig. We moeten niet terug naar het verleden.” Telefonisch vult de woordvoerder aan: „Dit is de consequentie van ons pluriforme bestel. De omroepen praten vanuit een heel andere rol. Omroepen denken vanuit hun missie, maar wij moeten denken vanuit iedereen, brede publiek in Nederland.”

Volgende week moet minister Slob het plan van de NPO hebben ontvangen. De bewindsman komt in het voorjaar met zijn visie op het publieke bestel.