‘Probleem is dat wij geen invloed meer hebben in Brussel’

Jill Rutter Politiek adviseur In de Brexit-deal van premier May zit meer leven dan men misschien denkt, zegt Jill Rutter, hoofd van een onafhankelijke politieke denktank. „’No deal’ treft het VK vele malen harder dan de EU.”

Foto's HO/PRV/AFP, AP

Ze snaait een croissant van een dienblad en dan vliegt Jill Rutter de trappen af van het Institute for Government. Rutter, voormalig adviseur van oud-premier John Major en met een lange staat van dienst als ambtenaar, is directeur van de Londense denktank die zich richt op de Britse politiek en het openbaar bestuur. Aan de muren foto’s van leiders die, in tegenstelling tot premier Theresa May en Labourleider Jeremy Corbyn, de moeilijkste compromissen smeedden in de lastigste tijden: Martin McGuinness en Ian Paisley, Nelson Mandela en FW de Klerk.

Aanbeland in de kelder pakt Rutter stoelen van een stapel en praten we over de wervelwind die de Britse politiek in zijn greep heeft. De ogen van Rutter fonkelen.

Het ziet er niet uit alsof u de Brexit beu bent.

„De Brexit weet mij iedere dag te verbazen. Niet alleen test die de grenzen van ons systeem, ons politiek bestel verandert zienderogen. De Tories, voorheen een pragmatische machine gericht op het winnen van verkiezingen, zijn verworden tot een losse federatie van ideologisch gedreven stromingen. De regering raakt haar greep kwijt en het parlement eist invloed en controle op. Ongekend.”

Is dat de reden dat premier May besluit met alle partijen te praten?

„Ze moet wel. Haar Brexit-deal is dinsdag op vernederende wijze weggestemd. Als je de Tories die minister, staatssecretaris of regeringsadviseur zijn niet meerekent, kwam May niet verder dan veertig ongebonden sympathisanten.”

May wil 2,5 jaar na het Brexit-referendum polderen. Soepel verlopen die gesprekken niet. Labour, de grootste oppositiepartij, weigert aan te schuiven. De premier moet het horrorscenario van een Brexit zonder akkoord, no deal, uitsluiten, voordat Corbyn thee met May wil drinken.

Rutter verwacht dat May niet toegeeft. „May denkt dat ‘no deal’ haar troef is in Brussel. Het is trumpiaans: misschien denken ze wel dat wij knetter genoeg zijn om het te doen.”

Een ‘no deal’ plaatst de Ierse regering in Dublin en de Europese Commissie voor het blok, vervolgt ze. De regering van premier Leo Varadkar heeft volgens de Europese douanewetgeving de plicht de nieuwe gemeenschappelijke buitengrens op het Ierse eiland te bewaken. Varadkar zegt dat dat onbespreekbaar is. „Gaat de Commissie het Ierse verzuim aanpakken en een inbreukprocedure beginnen? Dat is een heel ongemakkelijk vraag voor Brussel en Dublin.”

Bovendien is er maar één middel dat de premier kan inzetten om te garanderen dat de Britten de EU niet zonder akkoord verlaten: de Brexit eenzijdig intrekken als blijkt dat een deal onhaalbaar is. „Het EU-Hof oordeelde dat dat mag. De rechters stelden een voorwaarde: die intrekking moet ondubbelzinnig zijn.”

Theresa May mag niet Brussel laten weten dat de Brexit van de baan is, zo tijd winnen om in het Lagerhuis een nieuw exitplan op te stellen en over een jaar opnieuw de EU laten weten dat de Britten weg willen, waardoor een nieuwe aftelperiode van twee jaar aanbreekt. „Dan is de intrekking van de Brexit een tactiek. Daar zal de EU niet aan meewerken.”

May kan toch tijdelijk uitstel regelen om ‘no deal’ te voorkomen?

„De overige 27 EU-leiders moeten allemaal toestemming geven. Misschien zit de Franse president Macron tegen die tijd zo in het nauw dat hij onredelijke eisen stelt om zijn eigen kiezers tevreden te stellen. De prijs van uitstel kan te hoog blijken.”

Wat zijn wel haar opties?

„Ik denk dat er meer leven zit in de deal van May dan men denkt. Het is de enige deal waar de EU achterstaat en de enige deal die uitgewerkt is. In plaats van een andere oplossing te bedenken, kan het zinvoller zijn te kijken waarom in 2017 een ruime meerderheid van meer dan 480 Lagerhuisleden voor de Brexit stemde en er nu zoveel weerstand is.”

Rutter grijpt terug op hoe de Brexit er op papier uitziet. Er zijn twee cruciale documenten. May sprak met de EU af hoe de Britten en de EU scheiden. Dat is het uittredingsakkoord van 585 pagina’s. Daarin staat ook een noodoplossing om de grens op het Ierse eiland hoe dan ook open te houden. Dat akkoord is bindend.

May maakte eveneens afspraken hoe het VK en de EU na de Brexit zullen samenwerken, bijvoorbeeld op het gebied van handel en veiligheid. Dat document is een eerste aanzet en dus abstract. Het is de bedoeling dat de komende jaren verdere onderhandelingen plaatsvinden. „Circa 70 Conservatieven die erg voor de Brexit zijn, kunnen niet leven met de noodoplossing voor de Ierse grenskwestie omdat zij bang zijn dat het VK dan geen eigen handelsbeleid kan voeren”, zegt Rutter. „Maar het grootste deel van het Lagerhuis dat tegen May stemde, heeft vooral bezwaren tegen de toekomstige samenwerking.”

U denkt dat May de toekomstige verklaring kan aanpassen?

„Uiteindelijk is dat het spannendste gedeelte van de Brexit voor haar partij en het gehele Lagerhuis. Dat heeft invloed op wat voor land het VK zal worden. Een land met een economie gebaseerd op vrijhandel? Of hanteren wij een Europees sociaal model? May kan beloven dat het Lagerhuis een leidende rol krijgt in het bepalen van die toekomstige relatie, in ruil voor instemming met het uittredingsakkoord. Ik denk dat daar een meerderheid voor is. Dat zou ook goed vallen bij haar eigen partij. Weinig Tories willen dat May de onderhandelingen over de toekomst leidt.”

Zou het Lagerhuis op een zachte Brexit afkoersen?

„Er zullen Brexiteer-ministers opstappen. De rechterflank van de Tories zal woedend zijn, maar voor sommigen is dit een optimaal compromis. Het VK blijft dan bij de interne markt, zoals Noorwegen. Ook zal er voorgesteld worden om bij de douane-unie te blijven. Dan zijn er geen douanecontroles op het Ierse eiland. De gehate noodoplossing wordt de facto overbodig. Brexiteers kunnen zeggen dat het VK de irritante Europese instellingen verlaat, geen europarlementariërs hoeft te kiezen en terugkeert naar de situatie van voor het Verdrag van Maastricht: economische en geen politieke samenwerking. Het probleem is dat wij geen invloed meer hebben in Brussel. Dat is een enorme zorg, zeker als het gaat om regels voor financiële diensten en mogelijk belastingen. Het is moeilijker de City te beschermen.”

Kan Corbyn, gezien de verdeeldheid, de macht in het Lagerhuis naar zich toetrekken?

„De Conservatieven zijn verenigd in hun afkeer van Corbyn. Hij is de enige persoon die fractiediscipline afdwingt bij de Tories. Dat zag je bij de vertrouwensstemming op woensdag. Het probleem voor Labour in het Lagerhuis is dat Corbyn partijleider is. Alleen een centrist bij Labour kan de linkerflank van de Tories losweken.”

Rutter en haar denktank kijken ook naar wat in de schaduw van de Brexit blijft liggen in de Britse politiek. May leidt een weinig ambitieuze en ineffectieve minderheidsregering, concludeert Rutter. „En dat terwijl er genoeg te doen is.”

Universal Credit, het nieuwe uitkeringsstelsel, is een drama. Het gevangenisbeleid moet hervormd worden. Er moet serieus gekeken worden naar de plannen voor het doortrekken van de hogesnelheidsverbinding van Birmingham naar het noorden. „Als je al je politieke kapitaal inzet in het Brexit-moeras, hoe ga je dan creatieve plannen verzinnen op andere beleidsterreinen”, zegt Rutter. „De Brexit leidt tot politieke instabiliteit. Ik ben de tel kwijt hoeveel ministers van Sociale Zaken we de afgelopen jaren gehad hebben.”

Rutter valt stil. De situatie is bevreemdend. Het kan ook allemaal gierend mislopen. Een ‘no deal’ kan zo maar. „Ik sprak laatst Jacob Rees-Mogg, de leiders van de harde Brexiteers bij de Tories. Hij denkt na over een gecontroleerde ‘no deal’. Het uittredingsakkoord gaat de prullenbak in, maar de Britten beloven tot eind 2020 mee te betalen aan de EU.”

Toch nemen bedrijven ideeën serieus voor ‘no deal’ zonder de scherpe randjes.

„Ik denk dat een ‘no deal’ waarbij de EU en het VK eenzijdig noodmaatregelen treffen wel tot de mogelijkheden behoort.

Lees ook: May mag verder en wil nu polderen

Daar is de Europese Commissie al mee bezig. De EU zal alleen toestaan wat in haar eigen belang is. Besloten is dat de City de derivatencontracten van Europese banken mag blijven afhandelen in geval van ‘no deal’. Dat is belangrijk voor de financiële stabiliteit van de EU. ‘No deal’ is slecht voor iedereen, maar het blijft een scheve situatie: het treft het VK vele malen harder dan de EU.”