Opinie

In de verdomhoek

Dit is de column die uitsprak bij het luchtvaartdebat in Pakhuis De Zwijger.
Illustratie Floor van Nederend

In de vierenhalf jaar dat ik voor NRC over luchtvaart schrijf vind ik het de spannendste ontwikkeling. Vooral door de snelheid waarmee het gebeurde. Terugkijkend zijn 2017 en 2018 de jaren waarin het denken over luchtvaart in Nederland omsloeg. Arthur van den Hudding, voorzitter van pilotenvakbond VNV, vatte het vorige week aardig samen in zijn nieuwjaarsspeech. Tot voor kort was het leuk om op verjaardagen te vertellen dat je vlieger bent, zei hij. Nu niet meer. We werken in een sector die in een verdomhoek zit, constateerde de pilotenvoorman gelaten.

Goed beschouwd is dat de schuld van een groepje burgers in Overijssel, vooral woonachtig rond Dalfsen. Voor de Amsterdammers: dat ligt bij Zwolle. In februari 2017 begon actiegroep HoogOverijssel een petitie tegen de laagvliegroutes voor Lelystad Airport. In de maanden daarna verspreidde het protest zich over Noord- en Oost-Nederland, van Lemmer tot Ede.

In de loop van 2018 kantelde de publieke opinie verder. Verzet tegen geluidsoverlast door Lelystad Airport verbreedde zich tot verzet tegen klimaatschade door de luchtvaart. Het ging niet alleen meer over Lelystad, maar ook over Schiphol, Rotterdam en Eindhoven. Niet alleen over geluid, maar ook over CO2 en fijnstof. Tekenend voor die verbreding is dat 2018 eindigde met de nominatie van het woord ‘vliegschaamte’ als woord van het jaar.

Publiek oordeel

Hoe kon het zo snel gaan met het publieke oordeel over luchtvaart? Waarom werd Lelystad de katalysator voor een brede beweging? Waarom lukte deze actievoerders wat bewoners rond Schiphol nooit is gelukt? Ik zie vier verklaringen. Het debat over Lelystad Airport is relatief overzichtelijk en afgebakend. De inzet is omstreden maar helder. De tegenstanders wisten politiek en media beter te bereiken dan de omwonenden van Schiphol. En ze werden geholpen door onhandig optreden van de twee belangrijkste tegenspelers, de Schiphol Groep en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Wie fouten maakt, helpt zijn tegenstander.

Maar de belangrijkste verklaring is de perfecte timing. Tegelijk met het protest tegen Lelystad Airport werd Nederland zich bewust van de noodzaak om de klimaatverandering af te remmen. Tegenstanders van groei van de luchtvaart worden gevoed en gedragen door het klimaatdebat. Het redden van de planeet is voor de gemiddelde Nederlander een krachtiger argument dan behoud van de stilte in Salland. Het NIMBY-argument (Not In My BackYard) werd een NTVOK-argument: Niet Ten koste Van Onze Kinderen.

Lees ook: Elektrisch vliegen? In je dromen

Polarisatie

Erg fijnzinnig is het debat tussen voor- en tegenstanders van groei van de luchtvaart niet. Waarschijnlijk hoort hardheid bij een plotselinge maatschappelijke omslag. Mijn waarneming is ook gekleurd omdat ik veel gebruik maak van Twitter, waar de meningen ongefilterd zijn. Als pilotenvoorman Van den Hudding op mededogen had gerekend met zijn verzuchting over de verdomhoek kwam hij op Twitter bedrogen uit. De reactie ‘Eigen schuld dikke bult’ mocht op veel instemming rekenen.

Het anti-kamp is luidruchtiger en daardoor schijnbaar talrijker. Als er een schaars pro-geluid klinkt, zoals een website van mensen die wonen en werken rond Schiphol of een advertentie van ondernemers rond Lelystad, klinkt onmiddellijk scepsis over feiten en financiering. Voorstanders van groei maken graag gebruik van de scheldwoorden ‘framing’ en ‘hypocrisie’. Wie zelf wel eens in een vliegtuig stapt heeft volgens hen geen recht van spreken. Tegenstanders spreken over ‘bedrog’ en ‘maffiapraktijken’.

Deze polarisering raakt ook de media. De scherpe tegenstelling in het luchtvaartdebat maakt het voor journalisten moeilijk om een neutrale middenpositie te behouden. Opvallend is hoe persoonlijk het soms wordt gespeeld. Ik voel me ongemakkelijk bij publicaties over de geluidsoverlast boven de woningen van de topmannen van Schiphol en KLM, of de vakantiereizen van Rob Jetten en Ed Nijpels. Alsof je alleen mag bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen als je thuis alles perfect doet. Geen warmtepomp in huis? Hoe durf je dan te zeggen dat ik met de trein naar Londen moet?!

Lees ook: Een ode aan de luchtvaart

Net als bij de kanteling van de publieke opinie laat de scherpte van de discussie zich verklaren door het onderliggende klimaatdebat. De betrokkenheid is groot, de inzet ook. Voor het pro-groei kamp gaat het om welvaart en banen, en een afkeer van door de overheid opgelegde gedragsverandering. Voor het anti-groei kamp gaat het om welzijn en gezondheid, en zorg over de toekomst. De tegenstelling volgt keurig de politieke lijnen rechts en links.

In deze omstandigheden moet een gezamenlijk idee ontstaan over de toekomst van de luchtvaart. De oplossing lijkt eenvoudig: discussieer op basis van feiten, niet op basis van meningen. Was het maar zo simpel. Zolang er geen consensus is over wat de feiten zijn, gaat die remedie niet op. Goed dat er steeds meer stemmen zijn om geluid te gaan meten in plaats van te berekenen. Jammer dat er alweer oneningheid is over de juiste meetmethode.

Dat de discussie scherp wordt gevoerd is niet erg. Het onderwerp is er belangrijk genoeg voor. Maar wie tot een compromis wil komen, moet alle standpunten tot zich nemen en goed naar de ander luisteren. Moge deze avond daar een bijdrage aan leveren.

Mark Duursma is economieredacteur van NRC en schrijft over luchtvaart