Recensie

Ze laat zich vernederen in liefdeloze sm-relaties

Sally Rooney Opnieuw schittert deze zelfverzekerde Ierse schrijver met een kalme roman waarin een onderhuids drama schuilt. Want hoe normaal is de relatie tussen de rijke Marianne en arme Connell?

Illustratie Paul van der Steen

Ze hebben bedrieglijk neutrale titels, de romans van de Ierse schrijfster Sally Rooney. Ze debuteerde in 2017 met Gesprekken met vrienden, haar tweede roman heet Normale mensen. Ook het proza van Rooney is op het eerste gezicht kalm, het drama spat niet van de pagina’s af. Maar wat je voor kalmte aanziet is eigenlijk de zelfverzekerdheid van de auteur, die niet veel toeters en bellen nodig heeft om haar verhaal te vertellen, en het drama is er wel degelijk, onderhuids; de werelden die Rooney haar lezers voorschotelt zijn nergens eenvoudig. Haar personages moeten zich verhouden tot vrienden en familie en de grotere structuren waaraan iedereen is onderworpen. Normale mensen – als je maar lang genoeg naar die titel staart krijgen de woorden iets geruststellends en dreigends tegelijk.

Met haar debuut won Rooney The Sunday Times Young Writer of the Year Award, Normale mensen haalde de longlist van de Man Booker Prize (waarbij het vooral verbaasde dat ze de shortlist niet haalde) en hetzelfde boek werd begin deze maand bekroond met de Costa Novel Award. Onlangs wijdde het tijdschrift The New Yorker een profiel aan haar. Rooney is zevenentwintig. Er zijn schrijvers die hun carrière in rustiger vaarwater zijn begonnen.

Machtsverhoudingen

Lees ook de recensie van Sally Rooney’s debuut Gesprekken met vrienden: De benauwende wereld van millennials

Begrijpelijk is al die ophef wel: Rooney is een groot talent. In haar eerste twee romans blijft ze dicht bij huis, ze beschrijft de wereld van Ierse studenten die ze van dichtbij kent. Gesprekken met vrienden had nog iets van het laconiek nihilisme waarmee schrijvers ook in de vorige eeuw hun adolescente personages lieten rond dolen, Normale mensen is een stap verder.

Het begint op de middelbare school van het West-Ierse stadje Carricklea, waar Marianne iets met haar medeleerling Connell krijgt. Vier jaar lang volgen we hun levens, die met elkaar verweven blijven. Je zou dus bijna denken dat Normale mensen een liefdesgeschiedenis is – al was het alleen maar omdat op de achterflap van de Nederlandse vertaling staat dat het hier gaat om ‘een voortreffelijke en intense liefdesgeschiedenis over de diepgaande invloed die geliefden op elkaars leven hebben’. En even verder staat dan nog: ‘Deze roman laat je je eigen liefdes herbeleven.’ De flaptekst van de Engelse editie heeft het ook al over een verhaal ‘over wederzijdse aantrekkingskracht, vriendschap en liefde’ maar komt dichterbij de waarheid door eraan toe te voegen dat de roman ook gaat over ‘seks en macht, het verlangen pijn uit te delen en te ontvangen’.

Hij arm, zij rijk

Als Normale mensen over liefde gaat, dan over liefde in tijden van machtsverhoudingen. Connell is een van de populairste jongens van de klas, Marianne is een outcast. Hun verhouding houden ze geheim. Connell houdt het verborgen om niet aan status te verliezen, om te voorkomen dat zijn klasgenoten hem raar gaan vinden omdat hij met die rare Marianne omgaat; dat hij veel leest, houdt hij ook verborgen. Marianne houdt het verborgen omdat ze in feite niemand heeft aan wie ze het zou kunnen vertellen. Ze heeft geen band met haar omgeving; tekenend is dat ze geen idee heeft van de topografie van haar dorp en de directe omgeving.

Alles draait om macht in Normale mensen. Marianne onderwerpt zich aan Connell. (‘Ze zou op de grond zijn gaan liggen om hem over haar heen te laten lopen’). Zij is rijk, Connell is arm – zijn moeder maakt schoon bij de moeder van Marianne. De geheime verhouding wordt dus door allerlei verhoudingen getekend, tussen personen, tussen klassen. Voor de lezer blijft die verhouding ondertussen iets raadselachtigs houden, en daarom lees je door. Waarom gedragen ze zich zoals ze zich gedragen, hoe gezond is deze relatie eigenlijk – je leest het verhaal in een verhoogde staat van paraatheid, ergens is iets mis, dit is liefde met een randje. Ergens gáát ook iets mis, wanneer Connell Marianne niet uitnodigt voor het slotfeest, maar een van de populaire meisjes uitnodigt.

Verwaterde relatie

Wanneer Connell en Marianne allebei in Dublin gaan studeren veranderen de verhoudingen, alsof ze hun vroegere rol overdragen op de ander: zij is in haar element en wordt populair, hij voelt zich niet thuis en vereenzaamt. Hun relatie (die ze zelf niet zo noemen) verwatert, ze zien andere mensen, ze draaien om elkaar heen, ze komen weer bij elkaar… Rooney beschrijft het met groot psychologisch inzicht, en met dialogen die nergens geforceerd overkomen (ook niet in de goede Nederlandse vertaling). Ze geeft niet meer dan nodig is, met beeldspraak is ze zuinig, maar ze kan minutieus gedachten beschrijven, of de gebaren die bij een gesprek horen. En er wordt veel gepraat.

Dat Normale mensen geen romantisch liefdesverhaal is, komt vooral omdat de relatie tussen Connell en Marianne niets heeft van ‘wij tweeën tegen de rest van de wereld’; ze bewegen zich in de wereld, zijn er onderdeel van, zijn erdoor gevormd. Het boek is eerder realistisch dan romantisch. Vandaar ook de titel, ben je dan geneigd te denken, maar dat ligt toch anders. Ergens verzucht Marianne: ‘Ik snap niet waarom ik niet zo kan zijn als normale mensen.’ En even later: ‘Ik snap niet waarom ik mensen niet van me kan laten houden.’ De normale mensen uit de titel zijn niet de mensen over wie je leest, ze zijn een ideaal van Marianne, de eigenlijke hoofdpersoon van de roman. Ze is beschadigd. Ze laat zich vernederen in liefdeloze sm-relaties met liefdeloze mannen, ze komt uit een gezin met een kille moeder en een broer die haar mishandelt. Nogmaals draait alles om macht, ook hier. Misschien is Connell haar ideale normale mens: een goede, intelligente jongen, die geen misbruik maakt van de hem geboden macht, maar niet in staat is haar helemaal te begrijpen of te veranderen, ook al denkt ze daar zelf anders over, en wie weet – maar ook het schijnbaar optimistische einde van de roman blijft ambivalent. Als het inderdaad zo is dat Normale mensen ‘je je eigen liefdes laat herbeleven’ zou ook die ervaring wel eens ambivalent kunnen zijn. En dat pleit dan erg voor dit boek.

    • Rob van Essen