De Oranje arriveerde in koud en somber Amsterdam

Expositie Het schip ms Oranje bracht passagiers van Indië terug naar Amsterdam. Dat viel de meesten niet mee, blijkt in Het Scheepvaartmuseum.

Het beroemde passagiersschip de ms Oranje, ook wel De Zwaan of Witte Duif genoemd, op het IJ voor het Centraal Station, 19 juli 1946. De reis van Indië naar Amsterdam duurde enkele weken.
Het beroemde passagiersschip de ms Oranje, ook wel De Zwaan of Witte Duif genoemd, op het IJ voor het Centraal Station, 19 juli 1946. De reis van Indië naar Amsterdam duurde enkele weken. Foto Willem K.G. Job / Het Scheepvaartmuseum

De Zwaan heette het passagiersschip ook, en Witte Duif: de ms Oranje was een van de sierlijkste verschijningen op de Nederlandse wateren, gebouwd op de NDM-werf in Amsterdam-Noord tussen 1937 en 1938. Koningin Wilhelmina doopte het luxueuze, zeer snelle schip op 8 september 1938. Amsterdam was destijds een echte scheepsbouwersstad met vele werven, waaronder de (recent nog ontruimde) ADM-werf met zijn droogdokken.

Het moet een prachtig gezicht zijn geweest: dit geheel witgeschilderde vlaggenschip op de donkere wateren van het IJ. De Oranje was door de Stoomvaart Maatschappij ‘Nederland’ bestemd voor de lijndienst op het toenmalige Nederlands-Indië met als bestemming Batavia. Vanwege de gewelfde flank kreeg het onder Indië-gangers de bijnaam ‘kapal boenting’: het ‘zwangere schip’.

In het Scheepvaartmuseum is de tentoonstelling ms Oranje / Koers gewijzigd te zien, niet alleen gewijd aan het schip zelf, maar vooral aan de Oranje-schepelingen. Reizigers van vroeger kunnen op de interactieve website ‘Verhalenvanger’ herinneringen achterlaten aan hun wekenlange zeereizen. Dit concept blijkt een groot succes: elke dag komen er nieuwe verhalen bij. Door de band tussen Nederland en Indië staat het schip symbool „voor een tijd die niet meer terugkomt”, zoals een aantal passagiers noteert. Eenmaal op het schip beseft men „dat vanaf dat moment het leven in Nederland begon, zo heel anders...”

Als introductie toont het museum een film waarop Coen Verbraak passagiers interviewt die in de na-oorlogse tijd met de Oranje repatrieerden uit Indonesië. Een van hen zegt: „Die overtocht staat voor iets mythisch.” Of: „Je hart is altijd in het andere land.” De Oranje-tentoonstelling zelf laat menukaarten zien, een schaalmodel, een scheepsplattegrond, veel foto’s en schilderijen, de ivoren doophamer van de koningin.

In veel herinneringen komt het Suezkanaal ter sprake, waar passagiers warme kleren ontvingen in het woestijnstadje Ataka, maar ook „dunne dameskousen, lipstift. Toch waren we echt dankbaar, want van de damesjurken zouden wij rokken gaan maken”, zoals een vrouw opmerkt. Suez vormde het keerpunt tussen tropisch Indonesië en Nederland. Onveranderd heet de aankomst hier „koud”, „somber” en „naargeestig”. De reizigers hoopten sneeuw te zien, want „op Java hadden we foto’s gezien van een wit Nederland”. Mooi is dit beeld: „In het IJ aangekomen zag ik een vreemd verschijnsel: een overstekend vlot met een bijeengepakte menigte”. Pas later begreep de jonge reiziger wat dit vlot betekende: het waren „mensen op weg naar hun werk met de veerpont”. Dit is échte, boeiende geschiedenis, verwoord door de mensen zelf.

Onveranderd heet de aankomst hier ‘koud’, ‘somber’ en ‘naargeestig’

De passagiers ervoeren op de boot „volop vrijheid na de beklemmende, grimmige laatste jaren in Indië”. De kinderkamer is een van de meest terugkerende herinneringen: die was van de rest van het schip afgesloten, bewaakt door een strenge juffrouw. Toch weten sommige kinderen op onderzoek uit te gaan: „Tijdens een ontdekkingstocht door het schip vinden wij, jongens, een voorraad rotte sinaasappels, waarmee we gevechten houden in het ruim.” Het zwembad „was gevuld met zout water”.

De Oranje deed tijdens de oorlogsjaren dienst als hospitaalschip en later als cruiseschip. Onder de naam Angelina Lauro voer het vanaf 1964 voor een Italiaanse reder tot het in 1979 ten prooi viel aan vlammen in het Caraïbisch gebied; kort daarop zonk het in de Stille Oceaan, onderweg naar de sloop. Voor die talloze Oranje-vaarders uit Indië vormde het schip de schakel tussen oost en west. Hier, aan boord, beseften ze opeens dat „Indië voorgoed voorbij” is. Na de reis op dit ‘overgangsschip’, zoals een van de repatrianten het noemt, begon „één en al heimwee en verdrietigheid”.

ms Oranje / Koers gewijzigd. Het Scheepvaartmuseum. T/m 18/7. Catalogus: € 19,95 Inl: scheepvaartmuseum.nl/msoranje

●●●●