Welke Britse parlementsleden krijgen nu een grotere rol?

Het wegstemmen van Theresa Mays Brexit-deal betekent dat het Lagerhuis bij het vervolgproces meer controle krijgt, en de premier minder. Wie geven die grotere rol van het parlement vorm? En welke facties en partijen verliezen juist aan invloed?

Premier May voorafgaand aan de stemming over de motie van wantrouwen tegen haar.
Premier May voorafgaand aan de stemming over de motie van wantrouwen tegen haar. Foto UK Parliament/Mark Duffy

Jeremy Corbyn heeft John McDonnell hard nodig

Ben je Brits, links en voor een tweede referendum over de Brexit? Dan heb je je hoop gevestigd op John McDonnell. De 67-jarige Labour-politicus, geboren in Liverpool, is de schaduwminister van Financiën. Zoals Tony Blair afhankelijk was van Gordon Brown, en David Cameron niet zonder het brein van George Osborne kon, zo heeft Corbyn McDonnell nodig.

Corbyn is de eeuwige activist. Goed in campagne voeren en kiezers opzwepen. McDonnell is de man van de ideeën. En waar Corbyn dolgraag verkiezingen wil om zo aan de macht te komen, ziet McDonnell de voordelen van een tweede referendum over de Brexit. De afgelopen jaren trokken McDonnell en Corbyn samen nauw op. Na jaren in de periferie van de partij bevonden beide zestigers zich opeens in het hart van Labour.

Nu is het de vraag of Corbyn en McDonnell uit elkaar groeien. Corbyn is al decennia eurosceptisch, terwijl McDonnell denkt dat het beter is om bij de EU te blijven als een goede Brexit-deal uiteindelijk niet haalbaar is.

Het partijstandpunt van Labour is nog steeds dat verkiezingen de beste uitweg bieden. Woensdag schaarden slechts 71 van de 262 Lagerhuisleden van Labour zich achter een voorstel om toch een tweede referendum te steunen.

Nu May de vertrouwensstemming gewonnen heeft, breekt een nieuwe twist aan binnen Labour. Corbyn wil de komende weken opnieuw moties van wantrouwen tegen de regering indienen, in de hoop op een gegeven ogenblik genoeg Conservatieven los te weken.

Oefent McDonnell achter de schermen druk uit op Corbyn om die strategie te laten vallen? „Als een verkiezing onhaalbaar blijkt, denk ik dat mensen inzien dat wij geen andere keus hebben om een nieuw referendum te overwegen”, zei McDonnell eind vorig jaar tijdens een bezoek aan Schotland. Deze week zei McDonnell dat de partij waarschijnlijk in de komende weken een besluit neemt.

Zo’n voorzichtige manier van formuleren is kenmerkend voor zijn stijl. McDonnell werkt graag achter de schermen en verwoordt zijn standpunten secuur en uitgebreid. Aan korte toespraken doet hij niet. Toch is de op het oog weinig charismatische McDonnell populair bij de duizenden jonge Labour-leden die hopen dat de partij de Brexit tegenhoudt.

Dominic Grieve: subtiel, toegewijd en enorm effectief

Toen dinsdagavond, een paar uur na afloop van de stemming over de Brexit-deal van May, de demonstranten huiswaarts waren gekeerd en het Paleis van Westminster een verlaten indruk maakte, kwam een lange magere man in een donkere overjas uit een zij-ingang. Hij stak rustig en moederziel alleen de straat over: op weg naar weer een televisie-interview.

Dominic Grieve (62) geeft niet op. Hij vindt de Brexit een waardeloos idee en zal er alles aan doen om het Verenigd Koninkrijk te behoeden voor wat hij een strategische blunder vindt. Het Conservatieve Lagerhuislid is ervan overtuigd dat de statuur van het VK buiten de EU afneemt, zo vertelde hij buitenlandse journalisten een tijd geleden.

Daarom houdt Grieve niet op: hij blijft onophoudelijk zijn beheerste toespraken houden in het Lagerhuis. Hij gaat door met het indienen van soms ingewikkelde moties en wetsvoorstellen die doorgaans enorme obstakels blijken te zijn voor May. Wie was het die in het Lagerhuis uiteindelijk regelde dat de regering de Brexit-deal voorlegde in de zogenoemde meaningful vote? Grieve. Wie kreeg een meerderheid achter zich om May politiek te dwingen uiterlijk maandag, en niet pas over enkele weken, met een nieuwe strategie te komen? Grieve.

Jeremy Corbyn is de oppositieleider, die voortdurend zijn stem verheft en de regering van May incompetent noemt. Dominic Grieve is met zijn subtiele tactieken effectiever. Hij was van 2010 tot 2014 de hoogste juridische adviseur van de toenmalige regering van David Cameron. Momenteel is hij voorzitter van het parlementaire comité dat over de inlichtingen- en veiligheidsdiensten gaat. Zijn cv sterkt zijn reputatie in het Lagerhuis als een toegewijde, bloedserieuze en haarscherpe politicus. Als Grieve spreekt, luistert men.

Opgeleid als jurist, wil hij in ieder geval voorkomen dat er een chaotische No Deal komt. Ook wil hij dat de Britten in een referendum het besluit om uit de EU te stappen kunnen heroverwegen. Als gevolg van zijn pro-Europese standpunten is Grieve het mikpunt van Brexiteers. The Daily Telegraph beschuldigde hem in 2017 van ‘muiterij’.

Terwijl de ganse Britse politiek woensdag het vuurwerk van het debat over de motie van wantrouwen tegen May volgde, was Grieve in de weer met twee wetsvoorstellen om een nieuw referendum mogelijk te maken. Vooralsnog lijken de voorstellen kansloos, want May en Corbyn willen geen nieuw referendum. Gezien de eerdere zetten van Grieve kunnen de twee plannen binnenkort zo maar de grootste doorn in het oog van premier May worden.

Lees ook: Brexit-deal afgewezen, wat nu? NRC beantwoordt jouw vragen

John Bercow: voorvechter Lagerhuis

Vorige week omschreef The Economist het ambt van John Bercow (55) wel treffend: de voorzitter van het Britse Lagerhuis is allesbehalve een toeristische attractie. In normale tijden kan hij op subtiele wijze veel macht uitoefenen, maar tijdens politieke crises kan hij stormen ontketenen.

De Conservatief Bercow deed exact dat in de afgelopen weken. Bijvoorbeeld door het parlement toe te staan om Theresa May maar drie dagen de tijd te geven een plan B te presenteren, na het afstemmen van haar Brexit-deal. En door het niet selecteren van een kabinetsgezind amendement bij de stemming over de Brexit-deal, afgelopen dinsdag.

In de politiek zeer fluïde situatie die het Brexit-proces nu is, zal Bercow de komende tijd vaker zijn stempel drukken op de loop der dingen. Hij kan daarvoor zijn bevoegdheden vaak een beetje rekken en kneden, omdat deze lang niet allemaal duidelijk zijn vastgelegd in de vele reglementen die het Britse Lagerhuis kent.

Daar komt bij dat Bercow bepaald niet behoort tot de Brexit-vleugel binnen de Conservatieve fractie. Hij begon in 1997 als parlementariër weliswaar op de rechtervleugel van de partij, maar is in de loop der jaren opgeschoven naar links, waarbij soms vermoed werd dat hij op het punt stond over te lopen naar Labour. Vast staat in ieder geval dat de kleine Bercow, zoon van een Joodse taxichauffeur, zijn reputatie als voorvechter voor de macht van het Lagerhuis heeft bevestigd. In een proces waarbij het parlement meer en meer de macht naar zich toetrekt, zal hij eerder dienen als aanjager van die ontwikkeling dan als iemand die op de rem gaat staan.

Arlene Foster: haar rol als kingmaker bedreigd

Arlene Foster doet niet aan subtiliteit. Haar standpunten zijn steevast „bloedrode lijnen”. Brusselse compromissen vindt zij bizar, gestaald in de Noord-Ierse politiek waar alles beheerst wordt door die enorme kloof tussen katholieken en protestanten, tussen hen die een verenigd Ierland willen en hen die bij het Verenigd Koninkrijk wensen te blijven.

Na de verkiezingen van juni 2017 kregen Foster en haar zwaar gereformeerde Democratic Unionist Party het ultieme cadeau. Als piepkleine Noord-Ierse partij werden zij de gedoogpartner van May. Iedere Brexit-oplossing die May voorstelde kon Foster (48), wel partijleider maar geen lid van het Britse Lagerhuis, torpederen. Dat deed ze ook meerdere keren. Ieder voorstel dat er in haar ogen toe zou leiden dat Noord-Ierland op grotere afstand van de rest van het VK komt te staan blokkeerde zij, waardoor de grenskwestie kon uitgroeien tot de grootste kopzorg in de onderhandelingen.

Als May de komende dagen de Brexit-koers verlegt en samenwerking zoekt met Labour, is dat slecht nieuws voor Foster. Zij boet dan in aan macht omdat ze niet meer de kingmaker is in het parlement. De tien stemmen van de DUP zijn niet meer vereist.

Ingewijden zeggen dat de rol van Foster al langer tanende is. Haar rol als Noord-Ierse minister bij een subisidieschandaal wordt onderzocht door een onafhankelijke commissie. Als blijkt dat zij verkeerd heeft gehandeld, is de kans groot dat zij moet opstappen uit de Noord-Ierse politiek.

Jacob Rees-Mogg: de verkeken kans van een Brexiteer

Vooropgesteld: Jacob Rees-Mogg, de 49-jarige Old Etonian en voorman van de geharde Brexiteers binnen de Conservatieve fractie, zou uiteindelijk als een van de winnaars uit de bus kunnen komen. Hij en zijn kompanen stemden dinsdag tegen de Brexitdeal van May en hebben zich vastgeklampt aan een No Deal-scenario, „want dat is nu de mogelijkheid die wettelijk voorligt. Op 29 maart verlaten we de Europese Unie”, verklaarde Rees-Mogg voor meerdere camera’s.

Dat lijkt voor een Brexiteer geen gek uitgangspunt, bijna een ideale situatie zelfs. Maar het grote gevaar voor Moggs European Research Group, waartoe naar schatting 70 van de 118 muitende Tory-Brexiteers behoren, is dat de gematigde facties binnen Labour en de Conservative Party elkaar gaan vinden. En dat ze vervolgens samen met de regering zullen aansturen op een zachtere Brexit dan nu voorligt in de withdrawal agreement met de EU.

Erger nog: misschien krijgt zelfs de optie voor een tweede referendum opeens genoeg momentum in het Lagerhuis. Of helemaal een ramp: de Brexit gaat uiteindelijk helemaal niet door, omdat een meerderheid van het parlement stemt voor het intrekken van het besluit om uit de EU te vertrekken.

Hoe waarschijnlijk al deze opties zijn, is onzeker. Maar feit is dat Mays deal in ieder geval nog een duidelijke Brexit bóód, met controle over de eigen grenzen. En hoezeer Rees-Mogg in veel geledingen van de partij gehaat wordt vanwege zijn drammerige verzet, hij had tenminste nog invloed. In de ongewisse dagen of weken die nu volgen, kan zijn vurig verlangde harde Brexit heel goed verder en verder uit het zicht raken.

    • John Hoogerwaard
    • Melle Garschagen