Voor Saoedische vrouwen is vluchten aanlokkelijk - maar erg gevaarlijk

Asiel voor Rahaf Met moed en geluk wist Rahaf Mohammed al-Qunun te vluchten. Zij roept op haar voorbeeld te volgen, maar daar kleven risico’s aan.

Rahaf Mohammed al-Qunun arriveerde maandag in Toronto in gezelschap van minister van Buitenlandse zaken Chrystia Freeland (rechts) en Saba Abbas jurist van de Canadese vluchtelingendienst.
Rahaf Mohammed al-Qunun arriveerde maandag in Toronto in gezelschap van minister van Buitenlandse zaken Chrystia Freeland (rechts) en Saba Abbas jurist van de Canadese vluchtelingendienst. FOTO: Carlos Osorio/Reuters

Gekleed in een warme Canadese coltrui voorspelde de 18-jarige Saoedische Rahaf Mohammed al-Qunun maandag opgewekt tegenover een Australische journalist: „Ik ben er zeker van dat er veel andere vrouwen zullen weglopen. Ik hoop dat mijn verhaal andere vrouwen aanmoedigt om dapper en vrij te zijn.”

Dit weekeinde kreeg Rahaf asiel in Canada nadat ze via Bangkok op dramatische wijze uit de greep van haar familie was gevlucht. Ze vertelde dat ze zelfmoord zou hebben gepleegd als ze zou zijn teruggestuurd naar Saoedi-Arabië. „Daarom had ik al een afscheidsbrief voorbereid.” Misschien zou ze hoe dan ook zijn gedood: door openlijk te breken met de islam, was ze een afvallige geworden en had ze haar familie te schande gemaakt.

Maar dankzij haar veel gedeelde hulpoproepen op sociale media vanaf de Thaise hotelkamer waar ze zich had gebarricadeerd, en met hulp van snel in actie gekomen mensenrechtenactivisten bleef haar dat lot bespaard.

Verstoten door de familie

Dat zo’n stap geen sinecure is, peperde haar eigen familie haar onmiddellijk in. Haar vader, die in Saoedi-Arabië de rang van gouverneur heeft, stelde in een verklaring dat Rahaf „geestelijk instabiel” is en dat haar familie haar verstoot.

Aan redenen voor Saoedische meisjes en vrouwen om te vluchten ontbreekt het vaak niet. Dat heeft alles te maken met hun in de voogdijwetgeving vastgelegde, volstrekte afhankelijkheid van mannen. Die wetgeving maakt vrouwen in veel opzichten handelingsonbekwaam; ze kunnen niet zelfstandig beslissen met wie ze willen trouwen, of een huis kopen. Ook reizen naar het buitenland kan slechts met toestemming van een mannelijke voogd. Daarbij worden ze dikwijls slecht behandeld door mannelijke familieleden, soms zelfs seksueel misbruikt.

Even leek het erop alsof er onder kroonprins Mohammed bin Salman, de feitelijke machthebber van het moment, meer vrijheid voor vrouwen zou komen. Maar die beperkt zich tot meer symbolische veranderingen, zoals het recht om een auto te besturen. Activisten voor vrouwenrechten werden juist extra hard aangepakt en soms zelfs gevangen gezet.

„Het hangt er maar net van af hoe de dobbelsteen voor een vrouw valt”, zegt Adam Coogle, die voor Human Rights Watch Saoedi-Arabië volgt. „Haar hele leven draait erom of haar voogd, of dat nu een vader, echtgenoot, broer of zoon is, mild is of niet. Sommige vrouwen hebben geluk en krijgen enige vrijheid, anderen niet.”

Rahaf Mohammed al-Qunun gaf na haar aankomst in Canada interviews aan verschillende media, waaronder ‘The National’, een programma van CBC News:

Rahaf is zeker niet de eerste Saoedische die naar het buitenland vlucht. Betrouwbare cijfers daarover zijn er niet. Wel meldde het Saoedische ministerie van Binnenlandse Zaken in 2015 dat 517 vrouwen in Saoedi-Arabië zelf op de vlucht sloegen. Soms haalde de familie hen terug, waarna hun leven nog helser werd. Soms berust de familie in de vlucht. Sommige vrouwen vluchtten naar de betrekkelijk liberale havenstad Jeddah en mogen daar blijven.

Er zijn ook gevluchte Saoediërs in het buitenland die vrouwen actief helpen. Een van hen is de Saoedische activist Taleb Abdelmohsen, die vanuit het Duitse Maagdenburg wanhopige Saoedische vrouwen, die zich online tot hem wenden, probeert te helpen. Anderhalf jaar geleden vertelde hij The Los Angeles Times dat hij Saoedische vrouwen kende die naar Australië, Canada, Groot-Brittannië, Duitsland, Ierland en Nieuw Zeeland waren ontkomen. Op verzoeken van deze krant om commentaar reageerde hij echter niet.

Vertrek voorbereiden

Zo’n vlucht naar het buitenland is moeilijk en gevaarlijk. Een meisje of vrouw moet de zaak zorgvuldig voorbereiden. Om te beginnen moet zij haar paspoort hebben (dat vaak in handen is van de mannelijke voogd), ze heeft meestal een visum nodig (Rahaf had er een voor Australië) en ze moet over geld, liefst ook een eigen creditcard beschikken. Tenslotte moet ze een goed verhaal hebben en het nodige geluk. In het nieuwe land dreigt niet alleen vaak diepe eenzaamheid, ook moeten gevluchte vrouwen op hun hoede zijn en blijven voor moordlustige familieleden, die menen dat de familie-eer is geschonden.

De Saoedi-Arabische vrouwenbeweging is de nek omgedraaid, schreef Carolien Roelants vorig jaar

Het kan ook aflopen als een nachtmerrie, zoals in april 2017 de toen 24-jarige Dina Ali Lasloom overkwam. Ook zij wilde naar Australië, maar in Manila werd ze bij een tussenstop aangehouden. Ze zag nog kans andere reizigers te vertellen dat haar ooms haar vaak sloegen en toonde blauwe plekken en striemen. Na uren van onzekerheid zagen ooggetuigen hoe Dina, haar mond dichtgeplakt met tape, door Midden-Oosters ogende mannen en vliegveldpersoneel met geweld werd weggevoerd. Samen met twee ooms bleek ze later te zijn teruggevlogen naar Saoedi-Arabië. Sindsdien is niets meer van haar vernomen. Het is onbekend of ze nog leeft.

Kwetsbare vrouwen op internet

„Het is vrij makkelijk om kwetsbare vrouwen op internet te vinden die wel voor een vlucht voelen”, aldus Coogle. „Maar zo’n vlucht is zo gevaarlijk dat ik die toch niet zou aanmoedigen. Het kan best dat de vlucht van Rahaf tot meer vluchtpogingen leidt. Net als zij zullen deze nieuwe vluchtelingen misschien proberen sociale media voor dit doel te gebruiken. Maar haar vlucht kan ook makkelijk leiden tot meer repressie in Saoedi-Arabië, bijvoorbeeld doordat de familie de toegang voor vrouwen tot internet beperkt.”

Andere activisten menen dat vluchten niet veel zin heeft. Vrouwenactiviste Aziza al-Yousef acht het bijvoorbeeld beter in eigen land te strijden voor hervormingen. Maar ook die aanpak kent zijn beperkingen: sinds mei 2018 zit ook zij gevangen.

    • Floris van Straaten