Portugal haalt Chinezen juichend binnen

Portugal Met steun van China ontworstelden de Portugezen zich aan de crisis. Europa vreest meer Chinese invloed, ‘Lissabon’ wil er geen kwaad woord over horen.

De relaties tussen China en Portugal zullen beter dan ooit worden, zei de Chinese president Xi Jinping (links), hier met de Portugese premier António Costa.
De relaties tussen China en Portugal zullen beter dan ooit worden, zei de Chinese president Xi Jinping (links), hier met de Portugese premier António Costa. Foto Mario Cruz/EPA

Achter een groot bord soep wanen de bezoekers van restaurant Zhao Xiaoying zich even in Azië. Rond een uur of één ’s middags stroomt het zaakje aan de Calcada da Mouraria vol met Chinezen. Zwijgend werken ze de lunch naar binnen, veelal met de mobiele telefoon in de hand en de blik op het schermpje. In het hart van de wijk Martim Moniz zitten de eettentjes weggestopt in appartementen of achter gewone deuren. Het maakt Little China Town van Lissabon een beetje mysterieus. Alsof de circa 25.000 Chinezen in Lissabon geen eigen plek hebben.

Op het gezicht van Ilídio António de Ayala Serôdio verschijnt een glimlach bij de vraag waarom de Chinese gemeenschap in de Portugese hoofdstad nauwelijks zichtbaar is. „Ze mengen zich liever onder de Portugezen”, verklaart de Portugese zakenman, tevens vicevoorzitter van de EU-China Business Association. „Chinezen vertrouwen ons. De banden met China zijn zo’n vijfhonderd jaar oud.”

Als baas van ingenieurs- en adviesgroep Profabril Consulplano Group doet Serôdio al veertig jaar zaken met China, vertelt hij op zijn kantoor. „Een goede verstandhouding is van groot belang als je zaken met Chinezen wilt doen.”

Open voor China

Portugal is de voorbije decennia bijna geruisloos uitgegroeid tot een belangrijke handelspartner voor China. Waar andere Europese landen Chinese investeringen met argwaan bekijken, stelt Portugal zich juist open voor de Aziatische grootmacht. Zowel rechtse als linkse leiders van het land koesteren de banden en wijzen kritiek op mogelijk te grote Chinese invloed van de hand.

„Chinezen en Portugezen hebben een aantal dingen gemeen”, stelt Alberto Carvalho Neto, de Portugees die de Europese divisie leidt van het Chinese waterbedrijf Beijing Enterprises Water Group. „We houden van eten, drinken en praten. Veel praten. Misschien is het niet een heel productieve manier van zakendoen, maar zo bouw je wel een band op. China wil dé grootmacht van de wereld worden. En daarom slaat het als een octopus de armen uit in Europa en probeert strategisch te investeren op vier gebieden: energie, milieu, water en logistiek.”

De Chinese investeringen in Europa bedragen inmiddels vele tientallen miljarden euro’s. Zwaartepunten liggen in Oost-Europese landen en Griekenland. Zo’n 10 miljard euro hebben ze volgens consultancybureau McKinsey geïnvesteerd in de Portugese energiesector, de gezondheidszorg en infrastructuur. Dat is twee keer zoveel als in Spanje – een negen keer grotere economie .

Als het aan China ligt, worden de banden verder verstevigd. „De relaties tussen China en Portugal zullen beter dan ooit worden”, zei de Chinese president Xi Jinping vorige maand na een ontmoeting met zijn Portugese ambtgenoot in Lissabon.

China heeft een inniger relatie met Portugal dan met de meeste andere Europese landen. Een kleine twintig jaar geleden, op 20 december 1999, gaven de Portugezen na vijf eeuwen hun laatste kolonie Macau, aan de Chinezen terug. Net als Hongkong wordt deze Speciale Administratieve Regio bestuurd volgens het principe van ‘één land, twee systemen’. Daardoor kan Macau tot 2049 een eigen economisch beleid voeren, met meer democratische vrijheden dan in de rest van China.

Serôdio weet nog goed dat hij de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken van China op het hart drukte Portugal niet alleen „als dat rechthoekige Europese landje aan de rand van Spanje” te zien. „Ik wees hem erop dat Portugal, met zijn banden in voormalige kolonies als Macau, Brazilië, Mozambique, Angola, Kaapverdië, Guinee-Bissau, en Oost-Timor, China veel meer te bieden had.”

In 2003 werd het Forum Macao opgericht, waarin handelovereenkomsten tussen China en Portugees sprekende landen zijn vastgelegd. Sindsdien zijn vijf ministeriële conferenties gehouden, waarbij na afloop steeds een nieuw strategisch plan werd gemaakt voor die economische samenwerking. De zesde conferentie staat in 2020 op het programma.

De Chinese president Xi Jinping vindt Portugal zeer belangrijk om logistiek voet aan de grond te krijgen in Europa. De diepzeehaven van Sines zou een mogelijke Europese overslagplaats zijn op de route tussen Zuid-Amerika en Azië.

Gouden visum

Volgens Serôdio gaat China in Europa anders te werk dan in Afrika, waar het in tal van landen infrastructuur aanlegt in ruil voor grondstoffen als olie of koper. „De Afrikaanse leiders waren vaak blij dat China met concrete investeringen kwam. En de Chinezen hoeven zo voor belangrijke grondstoffen geen harde valuta op tafel te leggen. Dat de kwaliteit van het werk doorgaans te wensen over liet, nam vrijwel iedereen op de koop toe.”

De Chinese investeringen in Europa hebben een duidelijk ander karakter, stelt Alberto Carvalho Neto van waterbedrijf BEWG. „De Chinezen willen hier echt bedrijven kunnen opbouwen.” Daarbij hebben ze geleerd dat het nodig is je te verdiepen in de cultuur. Dan is het nuttig je in Portugal te vestigen, zegt hij. En plezierig: „Het leven hier is goed en goedkoop.”

Portugal biedt buitenlanders die ten minste een half miljoen euro in het land investeren een ‘gouden visum’. Dat vergemakkelijkt reizen en het kan na zes jaar worden omgezet in een Portugees paspoort – felbegeerd, omdat Portugal wat visumvrij reizen betreft tot de mondiale topdrie behoort. Circa vierduizend Chinezen hebben inmiddels zo’n visum verworven. Wel is de regeling nu strenger, nadat fraude was ontdekt. Portugal wil voorkomen dat de Chinese maffia voet aan de grond krijgt. Tegen enkele corrupte ambtenaren loopt een proces.

Voor het vergaren van kennis en het aanhalen van banden gaan de Chinezen niet alleen zelf naar het buitenland. Ze nodigen ook buitenlanders uit. Neto: „Onlangs werd ik gevraagd voor een bijeenkomst in China met 25 jonge, westerse zakenmensen. Dat kwam in het verleden nooit voor. Vóór mij had hier bij BEWG in Lissabon nog een Chinees de leiding. Nu sturen we van hieruit ook vestigingen in Portugees sprekend Zuid-Amerika en Afrika aan. Portugal heeft een soort spilfunctie.”

Katalysator

De diepe economische crisis werkte enkele jaren geleden als katalysator voor Chinese investeringen in Portugal. De Portugese regering lanceerde in 2011 een privatiseringsprogramma om staatsschulden weg te werken. Staatsbedrijf China Three Gorges, bekend door de bouw van de omstreden Drieklovendam, kreeg een groot minderheidsbelang in het Portugese stroombedrijf EDP. Vorig jaar deden de Chinezen een bod van naar verluidt 9 miljard euro om het bedrijf in handen te krijgen. Vooralsnog stuit dit op verzet van een Amerikaanse aandeelhouder, de VS zijn uiterst huiverig voor Chinese invloed.

Ook de Europese Unie kijkt kritisch naar overnames door Chinese ondernemingen. Al langer zijn in Europa zorgen dat een door China gedomineerde wereld negatieve gevolgen kan hebben voor de democratie en persoonlijke vrijheden. Met name in Duitsland en Frankrijk bestaat de angst dat China één op één met Europese landen als Portugal wil samenwerken, waardoor EU-normen in gevaar kunnen komen. Ze dringen daarom aan op strikte regels voor Chinese investeringen.

Die zorgen komen in de openbare discussie in Portugal amper aan bod. António Costa Pinto, hoogleraar politicologie en Europese geschiedenis: „Vergeet niet dat de EU Portugal ertoe dwong te privatiseren. De Chinezen zijn in die markt gedoken en hebben voor niet al te veel geld investeringen kunnen doen. Dus als andere landen nu opeens met het vingertje gaan wijzen, is dat vreemd.”

Dat neemt niet weg dat de Chinezen snode plannen kunnen hebben, erkent hij. „Niemand weet precies wat China wil en dat beangstigt sommigen. ”

Alberto Carvalho Neto: „Je kunt China daarom veel beter concessies verstrekken voor twintig of vijftig jaar. Als je iets verkoopt, ben je de macht erover kwijt.”

Tijdens het bezoek van Xi Jinping vorige maand nam de socialistische Portugese premier Antonio Costa afstand van de Frans-Duitse huiver voor China. „Portugal maakt zich geen zorgen over buitenlandse investeringen en de EU zou in een tijd van globalisering niet de weg van protectionisme moeten bewandelen.” Kort daarop tekenen de Portugezen overeenkomsten voor nieuwe Chinese investeringen. De waarde ervan wordt geschat op 6 tot 12 miljard euro.

Voor de Chinezen is Portugal een belangrijke Europese hub op de Nieuwe Zijderoute, het gigantische project voor betere verbindingen met de rest van de wereld. Om hun handel te stimuleren zouden ze de komende decennia bijna 1.000 miljard euro willen investeren in wegen, rails en havens in tal van landen.

„Portugal heeft weinig te verliezen”, meent Serôdio. „Waarom zouden wij daar niet aan mee mogen doen?”

    • Koen Greven