Recensie

Onvoltooide films op IFFR: jarenlang op een plank, nu op het scherm

IFFR Veel onafgemaakte films liggen jarenlang in kasten te verstoffen. In Laboratory of Unseen Beauty op het IFFR worden ze eindelijk vertoond.

Dark Blood, een film geschoten in 1993, gemonteerd in 2012.
Dark Blood, een film geschoten in 1993, gemonteerd in 2012.

Bijna vijftig jaar na de opnames ging Orson Welles’ The Other Side of the Wind afgelopen september met veel tromgeroffel in première op het filmfestival van Venetië. De film bleef decennialang onafgemaakt, wat leidde tot koortsachtig gespeculeer onder Welles-aficionado’s. Netflix financierde de afronding ervan en ontwarde ook allerlei rechtenkwesties, waardoor hij nu eindelijk op waarde geschat kan worden.

Als The Other Side of the Wind al niet op Netflix stond, zou hij gedraaid kunnen hebben in Laboratory of Unseen Beauty, een van de speciale programma’s op het IFFR. Hierin zijn films opgenomen die om allerlei redenen pas (veel) later een presentabele vorm kregen. De dood van een regisseur of acteur kan bijvoorbeeld een project stilleggen, zoals gebeurde bij George Sluizers Dark Blood. Sluizer draaide de film in 1993 maar moest de opnames stilleggen toen de jonge acteur River Phoenix door een drugsoverdosis plotseling overleed. Sluizer monteerde Dark Blood pas in 2012, nadat hij de filmrollen had ontvreemd uit een loods. Het resultaat is vooral een curiosum, niet echt een ‘unseen beauty’.

IFFR-programmeur Olaf Möller noemt dit soort projecten „ruïnefilms”. Vaak heeft hun onaffe staat te maken met geld- of rechtenkwesties. Ook politieke redenen spelen een rol. Zo mocht de Indiase Gurvinder Singh zijn afstudeerfilm Sea of Lost Time niet afmaken omdat hij kritiek uitte op het hoofd van het Indiase Film- en Televisie Instituut.

In zijn toelichting in de IFFR-catalogus suggereert Möller dat de onaffe, gefragmenteerde staat van de Poolse film Pasazerka (1963), over een kampbewaakster in Auschwitz, een extra betekenislaag geeft. Andrzej Munk, de regisseur van Pasazerka, kwam om bij een auto-ongeluk, waarna zijn editor met productiestills en setfoto’s het al opgenomen materiaal completeerde. Deze fragmentatie en de resterende gaten in de plot creëren een unieke kijk op de Holocaust, een ‘verhaal’ dat in essentie toch nooit rond te krijgen en echt te begrijpen is.

De Holocaust ligt ook ten grondslag aan German Concentration Camps Factual Survey. Dit betreft documentaire materiaal dat werd gedraaid bij de bevrijding van een aantal concentratiekampen, vooral als getuigenis van de ongelooflijke nazi-wreedheden. Juist omdat deze zo onvoorstelbaar waren, werden ze vastgelegd door filmcrews. Het was de bedoeling deze gruwelijke beelden aan de Duitse bevolking te laten zien: dit is onder jullie ogen gebeurd. Om allerlei redenen werd daarvan afgezien, waardoor het ruwe materiaal, waar al vijf maanden aan gemonteerd was, op de plank bleef liggen.

Voor meer over het programma, de films en de makers op het Internationaal Film Festival Rotterdam 2019, zie dossier IFFR 2019

In 2014 werd het onder auspiciën van het Britse Imperial War Museum alsnog afgemaakt volgens bewaard gebleven notities uit 1945, van onder meer montageadviseur Alfred Hitchcock. Night Will Fall is een indrukwekkende documentaire over zowel de opnames in 1945 als de uiteindelijke totstandkoming van German Concentration Camps Factual Survey in 2014. De film draait niet in dit programma maar is nog verkrijgbaar op (import-)dvd.

    • André Waardenburg