Spionage op IFFR: Gluren en spioneren, paranoia en onheil

Spionage Het IFFR besteedt een speciaal themaprogramma aan oude en nieuwe spionagefilms.

Greta Garbo en Melvyn Douglas als Ninotchka en graaf Leon d’Algout in de klassieker van Ernst Lubitsch.
Greta Garbo en Melvyn Douglas als Ninotchka en graaf Leon d’Algout in de klassieker van Ernst Lubitsch.

Spionnen, privacy, manipulatie van sociale media en andere slinkse activiteiten beheersen het nieuws. En ook het IFFR dat een speciaal programma wijdt aan films over spionage, paranoia en samenzweringstheorieën in de ruimste zin van het woord.

„Filmmakers voelen zich van oudsher verwant aan spionnen”, zegt Gerwin Tamsma, een van samenstellers van IFFR-programma ‘The Spying Thing’. „De camera is een werktuig van filmmakers, maar ook van spionnen. Dan denk ik natuurlijk niet in de laatste plaats aan Alfred Hitchcock. Maar ook andere klassieke meesters zoals Ernst Lubitsch en Fritz Lang hebben bijzondere spionagefilms gemaakt.”

Dé film die spioneren en voyeurisme tot expliciet thema maakt is natuurlijk Rear Window van Hitchcock. Daarin houdt de door een beenbreuk uitgeschakelde fotograaf (James Stewart) zich onledig met het begluren van zijn overburen, waarbij hij uiteraard op een duister zaakje stuit. Die film mag niet ontbreken in ‘The Spying Thing’, evenals de beroemde klassieker Ninotchka van Ernst Lubitsch, met Greta Garbo als Russische spionne, en de minder bekende zwijgende spionagethriller Spione van Fritz Lang, die volgens IFFR de toon zette voor alle latere spionagefilms; die film was het debuut van de Nederlandse actrice Lien Deyers. In Dishonored van Josef von Steinberg is Marlene Dietrich te zien als Agent X-27, in een rol die losjes is geïnspireerd op de Friezin Mata Hari.

Maar er zijn ook meer veeleisende films in het programma opgenomen. Tamsma: „In mainstreamfilms uit Hollywood is er altijd een duidelijk probleem en een duidelijke schurk die moet worden ontmaskerd en verslagen. Maar zo zit de spionagewereld natuurlijk helemaal niet in elkaar. Spionnen kunnen hoogstens een deel van de waarheid achterhalen waarnaar ze op zoek zijn. Die onzekerheid zie je het beste terug in het soort arthousefilms die we op het festival graag willen laten zien. Dat zijn de films waarbij ook de kijker zich aan het einde van de zoektocht kan afvragen wat er nu eigenlijk helemaal duidelijk is geworden.”

Voor meer over het programma, de films en de makers op het Internationaal Film Festival Rotterdam 2019, zie dossier IFFR 2019

Een van die films is het Argentijnse La Flor van Mariano Llinás, een zeer veelomvattend filmproject – in totaal 14 uur, de langste Argentijnse film ooit, op IFFR in drie delen te zien. In het zes uur durende middendeel zijn vier vrouwelijke spionnen te zien, die zijn verstrikt in gecompliceerde intriges die voor de kijker lange tijd onhelder blijven, ondanks een ogenschijnlijk alwetende verteller op de voice-over.

Ook Sunset, de nieuwe film van de Hongaarse regisseur László Nemes, de opvolger van zijn indrukwekkende Holocaustdrama Son of Saul, is opgenomen in ‘The Spying Thing’. „Die film past heel goed in ons thema, ook al komt het woord ‘spion’ er helemaal niet in voor. De film speelt zich af in Boedapest voor de Eerste Wereldoorlog, in een wereld vol geheimen, samenzweringen en dreigend onheil. Elk van de personages vermoedt dat er duistere zaken spelen, maar niemand kan er echt een vinger achter krijgen. Dat past heel goed bij de huidige sfeer van paranoia en verwarring in het maatschappelijke klimaat.”