Michaïl Chodorkovski: „Ik ben een tegenstander van de functie van president, die zet de deur open naar autoritarisme.”

Foto Dylan Martinez/Reuters

‘Wij bereiden ons voor op een toekomst zonder Poetin’

Michaïl Chodorkovski

De Russische ex-oligarch en ex-gevangene financiert onderzoek voor de oppositie tegen Poetin. „Hij krijgt het steeds moeilijker.”

Woensdagavond, de straten rond Bond Street zijn afgeladen vol. Terwijl Londenaren bij het vallen van de avond hun inkopen doen, hangt in het nabijgelegen Wimpole Street diepe rust.

Hier houdt Michaïl Chodorkovski kantoor, de Russische ex-oligarch die tien jaar doorbracht in een Siberisch strafkamp. Hij leeft onder permanente dreiging van een aanslag en zou ten minste vier moordpogingen overleefd hebben. In 2013, nadat de Russische president Poetin hem gratie verleende, vertrok hij naar Zwitserland, sinds 2016 woont hij in Londen.

In het huis aan het chique Wimpole Street is geen beveiliger te bekennen. Waarom ook? Als de Russische president hem dood wil hebben „dan is geen veiligheidsmaatregel daartegen opgewassen”, zo verklaarde hij onlangs.

De zakenman en politieke balling ontvangt in een gelambriseerde vergaderzaal met ramen die uitkijken op de achtertuin. Hij oogt ontspannen, de ingevallen wangen uit zijn kamptijd zijn verdwenen. De zwarte coltrui waarmee hij leek vergroeid tijdens zijn proces, heeft plaatsgemaakt voor een spijkerblouse en leren jack.

Chodorkovski kiest zijn woorden zorgvuldig. Weloverwogen Russische zinnen, doorspekt met metaforen, die opvallend vaak eindigen in gefluister. Hoewel hij zegt niet bang te zijn, is vrijuit praten onmogelijk.

Nu hij in Londen woont, is Chodorkovski voor Poetin niet minder gevaarlijk geworden. Met het restant van zijn vermogen – naar eigen zeggen 500 miljoen dollar – financiert de ex-oligarch nu activiteiten van de Russische oppositie en journalistiek onderzoek naar de gang van zaken binnen het Poetin-regime.

Waarom bent u hiermee begonnen?

„Het is belangrijk om te begrijpen hoe in Rusland beslissingen worden genomen. Om te snappen wat er nu gebeurt, maar vooral ook voor later, wanneer het moment komt dat de zittende macht vertrekt. We willen vastleggen wat er gaande is in Rusland, ook met het oog op eventuele rechtszaken. We willen de zittende macht ter verantwoording roepen.”

U spreekt over een toekomst zonder Poetin?

„Ja. Daar bereiden wij ons op voor. Zes jaar, misschien tien, maar meer is niet waarschijnlijk. We zien dat Poetin het steeds moeilijker krijgt.”

Lees ook: Rusland rukt op in Afrika – met hulp van huurlingen

Vanuit de coulissen draagt Chodorkovski daar het zijne aan bij. Door hem gefinancierd onderzoek hielp bij het aan het licht brengen van internationale schandalen waarbij Rusland betrokken was. Zoals de vergiftiging, vorig jaar in het Britse Salisbury, van dubbelspion Skripal door agenten van de Russische militaire inlichtingendienst GROe. Misdaadverslaggever Sergej Kanev, eveneens ingehuurd door Chodorkovski, moest Rusland halsoverkop ontvluchten na bedreigingen. Niet lang daarna richtte Chodorkovski Justice for Journalists op, een fonds dat ‘misdaden tegen de media’ wil blootleggen. Ook onderzoek naar de geruchtmakende moord, in juli vorig jaar, op drie Russische journalisten in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) werd door Chodorkovski betaald. Maar hij mengt zich met zijn fondsen ook nog altijd in de Russische politiek.

U financiert ook oppositieleider Aleksej Navalny, die het regelmatig aan de stok heeft met Russische aanklagers.

„Ik kan u nu niet onthullen wie wie financiert binnen de Russische oppositie. De projecten die ik steun, zijn in Rusland bekend. Wel heb ik Aleksej rond de verkiezingen geholpen met juridische zaken.”

Hoe kijkt u naar Poetins regering?

„Wat vandaag wordt verstaan onder de ‘Russische regering’, is eigenlijk iets anders. Als jullie Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken een ontmoeting heeft met de Russische minister van Buitenlandse Zaken, dan is dat geen ontmoeting met een collega, maar met, hoe zal ik het eens netjes zeggen, een avatar of een stroman van het regime. De geheime dienst FSB is als een tweede regering die het land bestuurt. In feite is Rusland één groot potemkindorp.”

In de boeien

Lange tijd was Chodorkovski een graag geziene gast binnen de politieke kliek rond het Kremlin. Geboren in Moskou begin jaren zestig, als zoon van fabrieksarbeiders, verdiende hij zijn eerste vermogen met de handel in buitenlandse valuta en computers. Hij liep binnen met de overname van staatseigendommen, die na de val van de Sovjet-Unie voor een prikje van de hand gingen. Zo verwierf hij oliebedrijf Yukos en begon een van de eerste commerciële banken van Rusland, Menatep. Eenmaal gesetteld, kwam de politiek in beeld.

Algauw werd hij onderdeel van de kring machtige oligarchen die, in ruil voor invloed, in de jaren negentig Jeltsins politieke campagnes financierden.

Maar Jeltsin ging, Poetin kwam. Die wilde af van de oligarchenkliek die het Kremlin als tweede woning was gaan beschouwen. De liberale Chodorkovski had kritiek op Poetins harde koers en begon, naast allerlei liefdadigheid, de oppositie te financieren. Dat hij in 2003, na een fikse aanvaring met de president op een Siberisch vliegveld in de boeien werd geslagen, kwam voor weinigen als verrassing.

Ruslands rijkste man – Chodorkovski was in zijn hoogtijdagen goed voor zo’n 15 miljard dollar – werd Ruslands beroemdste politieke gevangene. In de jaren die volgden bestond zijn dagelijkse routine uit rechtszalen, harde bedden, laffe pap en het vouwen van folders tegen een vergoeding van 10 euro per maand. In 2006 viel een medegevangene hem aan met een mes.

Ondertussen dicteerde het Kremlin zijn vonnis – fraude, witwassen en verduistering – en ging het Russische staatsoliebedrijf Rosneft er met Yukos vandoor.

Na tien jaar, twee processen en veel zorgen en kritiek uit het Westen, verleende Poetin hem gratie. Maar mocht de president gehoopt hebben dat zijn vijand zich stilletjes zou terugtrekken, dan kwam hij bedrogen uit.

U heeft bij uw vrijlating in 2013 gezegd dat u best president van Rusland zou willen worden.

„Dat klopt, maar alleen voor een overgangsperiode, zo’n twee jaar.”

Als u wilt deelnemen aan een overgangssysteem, dan moet u wel naar Rusland.

„Natuurlijk, dat spreekt voor zich. Zeker als ik kan helpen met een perestrojka van het systeem. Maar de grote vraag is natuurlijk wanneer dat zal zijn.”

Zijn er genoeg capabele mensen te vinden om u te helpen?

„Er zijn maar weinig mensen die ervaring hebben om in crisistijd een land te leiden. Ik ben een van de mensen die eerder een breuk binnen de regering van dichtbij heeft meegemaakt. Daarom weet ik waar toen fouten zijn gemaakt en wat nu anders moet worden gedaan. In tegenstelling tot mijn collega’s uit die tijd, heb ik geen last van belangenverstrengeling. Ik maak immers geen deel uit van de huidige machtsstructuren in Rusland.”

Maar denkt u dat het Russische volk zit te wachten op een ex-oligarch als president?

„Ik ben sowieso een tegenstander van de functie van president. Ik denk dat de post van president van de Russische Federatie, gekozen door het hele volk, de deur openzet naar autoritarisme. Zo’n groot land kan niet door één persoon worden geleid, hoe fantastisch en getalenteerd die persoon ook is. Ik ben groot voorstander van het parlementaire systeem, maar nu zitten er idioten in de Doema.”

U heeft grote plannen, maar houdt zich op de achtergrond. Hoe voorzichtig gaat u te werk?

„Ik blijf rustig onder alle gebeurtenissen van de laatste tijd. Ik doe werk waaraan specifieke professionele risico’s zijn verbonden. Met die risico’s moet je leren leven. Als je in de auto zit kan er ook iets gebeuren. Hij [Poetin] kan niet iedereen doodschieten en ik heb ook niet de indruk dat hij dat als zijn opdracht ziet. En als dat wel zo is, dan kun je er weinig tegen beginnen. Als ik mezelf had willen opsluiten, dan had ik net zo goed in de gevangenis kunnen blijven zitten.”

    • Eva Cukier