Volhouder Theresa May heeft flink bijgedragen aan de chaos

Uittreding VK

Premier Theresa May wordt soms geroemd vanwege haar volhardendheid in het Brexit-dossier, maar is tegelijk slecht in het smeden van coalities. Wat had ze anders kunnen doen om de Brexit-chaos van nu te voorkomen?

EU-vlaggen and anti-Brexit buiten het Britse parlement 's ochtends op 14 januari.
EU-vlaggen and anti-Brexit buiten het Britse parlement 's ochtends op 14 januari. Foto Toby Melville/Reuters

Ergens dinsdagavond zal het eindelijk duidelijk worden: sneuvelt de Brexit-deal van Theresa May? De kans is uiterst groot dat het Lagerhuis het akkoord wegstemt dat de premier in november vorig jaar met de Europese Unie sloot. Minder dan drie maanden voor de Brexit is de chaos dan compleet. Had het anders gekund? Vijf momenten waarop Theresa May anders had kunnen handelen om de crisis van nu te vermijden.

Lees ook: ons liveblog over deze belangrijke Brexit-dag

5 oktober 2016: Premier May spreekt partijcongres toe

Maandenlang weigerde de premier in te gaan op het uittreden uit de EU. Brexit means Brexit, herhaalde ze. Tot ze het podium van de grote hal van het International Convention Centre in Birmingham betrad. „Het referendum was niet alleen een stem om uit de EU te treden. Het ging om iets groters – iets wat de EU belichaamt”, zei ze. „Het ging om een gevoel – diep, oprecht en vaak gerechtvaardigd – bij veel mensen dat de wereld alleen werkt voor een paar geprivilegieerden.”

De Brexit moest ervoor zorgen dat het Verenigd Koninkrijk een hechte gemeenschap werd, waar iedereen, arm en rijk, zich gewaardeerd voelde. „Als jij gelooft dat je een wereldburger bent, dan ben je nergens een burger. Dan weet je niet wat burgerschap betekent”, zei May.

Samen met haar adviseurs duidde May wat het Brexit-referendum betekende en dus hoe de Brexit eruit moest zien: een einde aan vrij verkeer van personen en de rechtsmacht van het Europees Hof van Justitie. Impliciet betekende dat uit de Europese interne markt en de douane-unie. Zonder een brede coalitie binnen haar eigen partij of de Britse politiek te smeden zette May de koers uit: op naar een harde Brexit.

Die besloten werkwijze zette kwaad bloed. Delen van haar partij voelden zich wél kosmopolitische wereldburgers. In plaats van zich achter een minderheidsstandpunt in haar eigen partij te scharen, had May het brede midden kunnen opzoeken. Ze had de verse schok van de referendumuitslag kunnen gebruiken om een blok te smeden van centristische Tories. Dat deed ze niet, de partijtwist groeide uit tot een loopgravenoorlog en May zwalkte door beide kampen te vriend te willen houden.

29 maart 2017: Ambassadeur Tim Barrow levert bij raadspresident Donald Tusk de Britse vertrekbrief af

De honderdzestig meter die de bebaarde Barrow bijna twee jaar geleden aflegde in zijn dienst-Jaguar van de permanente vertegenwoordiging in Brussel naar de Europese Raad, werd door de Britse pers live gevolgd. Barrow had dé brief bij zich. Daarin schreef May dat het Verenigd Koninkrijk uit de EU wilde treden, dat de exit-procedure van artikel 50 van het EU-verdrag in werking werd gesteld. Op dat moment begon de klok te lopen: twee jaar hadden de Britten om met de EU een Brexit-deal te regelen. 29 maart 2019 is inmiddels vastgelegd in de Britse wet: op die datum zal de EU verlaten worden.

Oud-diplomaat Lord John Kerr, die artikel 50 schreef, voorzag in januari 2017 al dat de Brexit-onderhandelingen smerig zouden zijn

May had meer tijd kunnen nemen om tot een plan te komen voordat de EU de stopwatch indrukte. De Britse ambtenarij was nog druk met het in kaart brengen van de economisch gevolgen toen de onderhandelingen begonnen. Er was geen strategie voorhanden op het moment dat May de exit-brief pende. De afgelopen twee jaar voerde zij als gevolg onderhandelingen op twee fronten: in Brussel verdedigde ze de Britse belangen, terwijl ze in Londen moest uitvogelen wat überhaupt die Britse belangen waren.

Als het Lagerhuis zich achter een gezamenlijke aanpak had geschaard, was het nu voor diezelfde politici moeilijker geweest een deal naar de prullenbak te verwijzen. In plaats van het parlement te betrekken, probeerde ze inspraak te mijden. Dat deed ze zo heftig, dat de regering tevergeefs tot aan het hooggerechtshof een zaak tegenwerkte die eiste dat het parlement zeggenschap kreeg over de Brexit.

8 juni 2017: May verspeelt haar meerderheid bij vervroegde verkiezingen

Op een wandelvakantie in de heuvels van het Welshe Snowdonia, tijdens het voorjaarsreces van 2017, besloot May vervroegde verkiezingen uit te schrijven. De Tories lagen mijlenver voor in de peilingen. Een groot deel van Labour wilde zelf niet eens dat leider Jeremy Corbyn premier werd. Labour zou verpulverd worden. May kon zo’n dreun uitdelen dat de Tories de komende tien jaar verzekerd waren van de macht. Geen verkiezingen houden zou May op kritiek komen te staan dat ze het niet aandurfde een eigen democratisch mandaat te behalen.

Het liep anders. De Tories voerden een campagne die de plank missloeg. Ze wilden aan sociale zekerheid en pensioenen morrelen. May werd door haar adviseurs bijna compleet weggehouden van gewone kiezers. Er was niks spontaans aan. Tegelijkertijd was beroepsactivist Corbyn ontketend: zijn optredens leken op rockconcerten.

De Tories wonnen de verkiezingen, maar verspeelden hun meerderheid. Onmiddellijk koos May voor een gedoogconstructie met de Noord-Ierse unionisten om aan de macht te blijven. Als gevolg werd het voor May vele malen moeilijker om tot een oplossing te komen voor de Ierse grenskwestie. De unionisten konden ieder voorstel torpederen door te dreigen May te laten vallen.

Zonder een brede coalitie binnen haar eigen partij of de Britse politiek zette May in 2016 koers naar een harde Brexit

Met een minder defensieve strategie had May de verkiezingen kunnen winnen. Ook had ze na de vernederende uitslag kunnen proberen om met Labour in plaats van met de fundamentalistische Noord-Ierse unionisten samen te werken. Een Brexit-plan dat op brede steun van de Britse kiezers kon rekenen, had in Brussel meer indruk gemaakt. Eenvoudig was dat echter niet. Corbyn en May zien in elkaar vooral nuttige vijanden, die als angstbeeld dienen om hun eigen verdeelde partijen te verenigen.

20 juni 2017: Toenmalig Brexit-minister David Davis geeft in Brussel toe: eerst scheiden, dan pas over de toekomst praten

Begin 2017 stond sequencing ofwel de volgorde van de onderhandelingen centraal. De Britten wilden dat er in Brussel tegelijkertijd werd onderhandeld over de scheiding (financiële eindafrekening, burgerrechten, Ierse grenskwestie) en de toekomstige samenwerking op gebied van handel en veiligheid.

May en haar toenmalige Brexit-minister David Davis dachten dat parallelle onderhandelingen de beste kans op een deal boden die gesteund kon worden door het Lagerhuis. Het zuur en de miljarden van de scheiding werden dan tegelijk geslikt met het zoet van een handelsdeal. Bovendien kon zo onzekerheid over de grens op het Ierse eiland vermeden worden. Er zou dan geen noodoplossing (back stop) nodig zijn, nu bron van woede bij Tories, want de kwestie had geregeld kunnen worden in een permanente handelsakkoord.

Waarom is de Ierse grens een probleem? En elf andere vragen over de Brexit

De Commissie weigerde mee te werken: de procedure was de procedure. Eerst voldoende voortgang maken met de scheiding en als beloning praten over de toekomst. Davis en May gingen hiermee akkoord. Ze moesten immers haast maken want de tijd drong. Sindsdien vreesden Brexiteers echter dat May thuis zou komen met een ‘blinde Brexit’. Het Lagerhuis zou gevraagd worden te stemmen over uittreding zonder enige zekerheden over een handelsdeal in de toekomst.

6 juli 2018: May presenteert haar Chequers-plan maar verzuimt hardliners aan te pakken

Tijdens een bloedhete week in juli wilde May een einde maken aan het geruzie in haar kabinet. Ze ontbood haar bewindspersonen op het aircoloze buitenhuis Chequers en hield een presentatie. Na de Brexit moest het Verenigd Koninkrijk economisch nauw verweven blijven met de EU, betoogde ze. Dat betekent het nabootsen van een douane-unie voor de handel in goederen en landbouwproducten.

Het plan was viel slecht bij de Brexiteers. Ministers David Davis en Boris Johnson stapten boos op. May probeerde rebellen binnenboord te houden met de benoeming van Dominic Raab als minister van Brexit-zaken. Uiteindelijk bleek dat tevergeefs, want in november stapte ook Raab op toen May haar deal met Brussel sloot. Een paar weken laten probeerden de hardliners binnen de Tories May weg te stemmen als partijleider.

Wat als May in juli had doorgezet? Ze had Chequers als moment kunnen aangrijpen om de ruzie te beslechten: mijn plan of ik vertrek. In december bleek dat de groep hardliners binnen haar fractie niet groot genoeg was om May aan de kant te schuiven. Sindsdien is hun rol uitgespeeld. Als May al in juli de hardliners stil had gekregen, had ze nu op meer steun kunnen rekenen. Ze had in rustiger vaarwater een deal in Brussel kunnen smeden om die aan het Lagerhuis voor te leggen, zonder de huidige crisissfeer.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Melle Garschagen