Onderdrukt door de Verlosser, de erfenis van de Stalin-terreur

Tijdens het Stalin-regime (1922–1953) werden miljoenen onschuldige Russen gevangengezet in werkkampen, verbannen of geëxecuteerd als volksvijand. Het was lange tijd gevaarlijk om te praten over de repressie, een voorzichtige confrontatie met het verleden kwam pas onder Gorbatsjov op gang. Vandaag de dag plaatsen de Russische autoriteiten Stalin steeds vaker in een gunstig daglicht, als de krachtige leider die de Sovjet-Unie de overwinning op nazi-Duitsland bezorgde. Schoolboeken noemen hem een ‘efficiënt manager’ en verzwijgen of relativeren zijn misdaden. Veel Russen geloven dat de Stalin-repressie nodig was om de orde in het land te handhaven. Voor haar boek Onderdrukt door de Verlosser bezocht fotograaf en journalist Hester den Boer in Rusland voormalige kamplocaties, interviewde ze slachtoffers van de Stalin-terreur en sprak ze met onderzoekers die nu zelf worden vervolgd. De foto’s zijn vanaf 11 januari te zien op een expositie in Melkweg Expo in Amsterdam

Vorkoeta, hoofdstad van de ijskoude provincie Komi, is gebouwd op de restanten van de goelag. Nadat er in de jaren 20 steenkool werd gevonden, vaardigde Stalin een resolutie om het gebied moest te ontginnen. Gevangenen werden ingezet als arbeidskrachten in de mijnen.

Een massagraf in de toendra rondom de noordelijk gelegen mijnstad Vorkoeta, gebouwd op de restanten van het grootste goelagcomplex van het Europese deel van de Sovjet-Unie.

Linkerfoto: Viktor Genrichovitsj in het stadje Oest-Omtsjoeg in Siberië. Hij is de zoon van een goelag-gevangene en zelf geboren in ballingschap.
Rechterfoto: Bewijs van rehabilitatie van de onder Stalin opgelegde status van volksvijand. De pas geeft recht op korting op het openbaar vervoer en een kleine aanvulling op het pensioen.

In het Siberische stadje Kolpasjevo werd in 1979 een groot massagraf gevonden, duizenden lijken dreven in het water van de rivier de Ob. De lichamen bleken van geëxcuteerde gevangenen die in de bodem waren gemummificeerd. Sommigen inwoners herkenden familieleden, maar KGB zonk de lijken af en verbood over de vondst te spreken:

Linkerfoto: Antonia Novosad (89) zat als politieke gevangene tien jaar in een strafkamp in Kolyma. Na haar vrijlating keerde ze terug naar haar geboorteplaats in Oekraïne, maar ze kon er niet aarden. Nu woont ze in Magadan, niet ver van het kamp waar ze heeft gezeten.
Rechterfoto: Foto’s van Antonia Novosad

De haven waar de gevangenen per boot aankwamen in Magadan. Antonia Novosad kijkt vanuit haar raam uit op deze haven, waar ook zij als gevangenen aankwam.

Linkerfoto: Amateurhistoricus Joeri Dimitriëv was betrokken bij de ontdekking van een massagraf bij Sandarmoch in Karelië. Al dertig jaar struint hij de bossen af op zoek naar massagraven en restanten van de kampen. Dmitriëv werd in 2016 gearresteerd voor ontucht met zijn pleegdochter en illegaal wapenbezit. In juni 2018 werd hij opnieuw gearresteerd. Het bewijs is zwak, volgens zijn verdediging is de aanklacht gefabriceerd om zijn werk in diskrediet te brengen.
Rechterfoto: De herdenkingsplek van het massagraf in Sandarmoch. Er liggen negenduizend lichamen, slachtoffers van de terreur.

Een beeld van Stalin in het museum Panorama in Wolgograd, het voormalige Stalingrad.

Een oorlogsmonument in de stad Wolgograd, het voormalige Stalingrad.

Het hoofdgebouw van de Russische inlichtingendienst FSB in Moskou. De FSB is opvolger van de KGB en instrumenteel in de huidige vervolging van burgers die zich afzetten tegen de staat.

    • Eva Cukier
    • Heleen Peeters