Recensie

De nieuwe Tsjechov lijkt totaal niet op de oude Tsjechov

Theater Voor het eerst wordt de roman ‘Het duel’ van Anton Tsjechov opgevoerd als toneelstuk, in een regie van Jeroen De Man. Wordt hiermee het toneeloeuvre van een van de grootste toneelschrijvers verrijkt?

Joris Smit en Jacob Derwig (op de voorgrond) als kemphanen Vanja en Von Koren in ‘Het Duel’. Toekijkend: Jaap Spijkers, Rabbi Jallo en Jacqueline Blom.
Joris Smit en Jacob Derwig (op de voorgrond) als kemphanen Vanja en Von Koren in ‘Het Duel’. Toekijkend: Jaap Spijkers, Rabbi Jallo en Jacqueline Blom. Foto Sanne Peper

Was het een goed idee om de roman Het duel (uit 1891) van Anton Tsjechov te bewerken tot een toneelstuk? Is er een toneelstuk bevrijd uit de knellende jas van proza en daarmee een nieuw werk toegevoegd aan het rijke toneeloeuvre van een van de grootste toneelschrijvers? Of is dit de zoveelste poging van theatermakers om over de rug van een beroemde schrijver of bestseller de interesse van het publiek te wekken?

Het duel kent in Vanja Lajevski een typische Tsjechov-protagonist, een vroegoude jongeman die het leven in spitse bewoordingen als verloren en mislukt beschouwt. Vanja heeft een relatie met een getrouwde vrouw, van wie hij niet meer houdt. Om die overspelige verhouding moest hij weg uit Sint-Petersburg. Nu woont hij met haar in een dorp waar hij zich misplaatst voelt.

Joris Smit speelt dat onbehagen van Vanja voortreffelijk, met zijn kenmerkende intense fysiek en levendige tekstbehandeling. Maar hij staat wel het gehele stuk in dezelfde modus, en dat voortdurende overspannen, opgewonden spel en het gelijkvormige geklaag maken zijn personage eentonig en eendimensionaal.

Wat Vanja stoort aan zijn vriendin Nadezjda vertelt hij wel, maar wordt niet zichtbaar in scènes. Hun interactie beperkt zich tot gekibbel over de soep, met een mokkende Vanja. Wat ontbreekt zijn de zachtere tonen en de melancholieke mildheid in zijn verveling en defaitisme – de nuances die in het toneelwerk van Tsjechov voor een broeierige sfeer zorgen.

Het gebrek aan sfeer in het door Jeroen De Man geregisseerde Het duel wordt mede veroorzaakt door de keuze voor een industrieel decor: een schuin aflopende spiegelvloer waar de acteurs allerhande ouderwets meubilair op slepen. Boven de vloer hangt een metalen raamwerk, dat zonder aanwijsbare redenen een keer naar beneden komt en aan het einde rechtop wordt getrokken.

Joris Smit in ‘Het Duel’. Over hem heen gebogen staan Violet Braeckman (Nadezjda) en Jaap Spijkers. Foto Sanne Peper

Dialogen als losse flodders

De reden om Het duel te bewerken tot toneel kan niet de aanwezigheid van sprankelende dialogen zijn geweest. Die ontbreken in deze toneeluitvoering. Er wordt óf gekeuveld óf er worden meningen verkondigd – losse flodders zonder weerwoord. Dat werkt allicht beter in een roman, de vorm die Tsjechov koos.

Zo stelt Vanja’s tegenvoeter Von Koren (Jacob Derwig), een vroegere vriend van Vanja en een wetenschapper, dat het „zwakke soort mensen” als Vanja het best kan worden uitgeroeid, vanwege het recht van de sterkste. Het zou niet zo belegen klinken als er discussie van kwam, maar zijn hardvochtige uitspraken stuiten slechts op gelach en verbazing.

Lees ook dit interview met Jacob Derwig over zijn rol in de toneelbewerking van ‘Het duel’: ‘Het is eigenlijk onmenselijk, wat ik in deze Tsjechov-rol betoog’

Al even ongemakkelijk op zichzelf staat de subplot rond Nadezjda. Zij wordt door een man gedwongen tot seks, nadat hij heeft gedreigd openbaar te maken dat ze met hem heeft geflirt om zo een schandaal te ontketenen. Je zou het kunnen afdoen als een mal soap-element, als de moraal niet zo smoezelig was. En als de ontdekking door Vanja van zijn vrouw in de armen van de ander nog consequenties had gehad.

De acteurs – zoals Jacob Derwig, Teun Luijkx, Jaap Spijkers en Jacqueline Blom – laten zich van hun beste kant zien, maar dat voorkomt niet dat de voorstelling zich twee uur voortsleept tot aan het beloofde duel. Dat duel is een gave slapstickscène, met komisch gestuntel. Merkwaardig is wel dat Vanja voorafgaand abrupt tot zelfinzicht komt en zich geselt met zelfkritiek. Nog gekker is dat Vanja na het duel plots verschijnt als hardwerkende man en zorgzame echtgenoot.

Uit niets van deze ratjetoe valt een dringende reden te destilleren om dit werk op te voeren. Deze toneeltekst kan na de tournee onderin een diepe la. Zo heeft Tsjechov het niet bedoeld.

    • Ron Rijghard