De langste shutdown ooit: wat is er aan de hand in de VS?

Vijf vragen over Sinds deze zaterdag beleven de VS hun langste sluiting van de federale overheid ooit. Trump wil voorlopig geen noodtoestand, maar een uitweg uit de impasse over zijn ‘grensmuur’ dient zich nog niet aan.

President Trump tijdens de tv-rede waarin hij het Amerikaanse volk toesprak over de ‘grenscrisis’.
President Trump tijdens de tv-rede waarin hij het Amerikaanse volk toesprak over de ‘grenscrisis’. Foto Carolyn Kaster/AP

    De Amerikaanse president Trump roept nog geen noodtoestand uit om te kunnen beginnen met de bouw van zijn ‘grensmuur’. Sinds eind 2018 heeft Trump hierover een hoogoplopend conflict met de Democraten, die weigeren hem meer geld te geven voor het inlossen van die zeer symbolische verkiezingsbelofte. Als gevolg van het uitblijven van een begrotingsakkoord zit de federale overheid deels op slot: de VS beleven sinds deze zaterdag de langste ‘shutdown’ uit hun geschiedenis.

  1. Wat is er aan de hand?

    Trump spreekt van „een humanitaire en nationale veiligheidscrisis aan onze zuidgrens”. Die zou worden overlopen door migranten, criminelen en terroristen en zou een „pijpleiding zijn voor grote hoeveelheden drugs”. Dinsdag sprak hij hierover de natie toe in een tv-rede, donderdag bezocht hij het Texaanse grensstadje McAllen. Voor vertrek uit het Witte Huis claimde hij „het absolute recht om een nationale noodtoestand af te kondigen. Dit is een enorme crisis.”

    De Democraten weigeren niettemin toe te geven aan Trumps eis van 5,7 miljard dollar voor extra hekwerken. De oppositiepartij, die begin deze maand haar herwonnen meerderheid in het Huis innam, vindt dat Trump de ‘grenscrisis’ fabriceert.

    Trump zou dit verzet met een noodtoestand kunnen omzeilen. Maar na een dag vol speculaties dat hij op het punt stond deze af te kondigen, stelde Trump vrijdagmiddag dat „we nu niet kijken naar een nationale noodtoestand. Zo snel ga het ik niet doen.” Hij wil het Congres voorlopig de tijd geven een uitweg uit de impasse te vinden. Hij gaat om die reden volgende week ook niet naar het World Economic Forum in Davos.

  2. Is er een grenscrisis?

    Het aantal opgepakte migranten trok de laatste maanden van 2018 wel fors aan, maar dat is wel vanuit een dieptepunt. Voor de kredietcrisis (2008) of de aanslagen van 11 september (2001) staken er veel meer mensen over. Toen waren dit bovendien veelal Mexicaanse arbeidsmigranten, nu zijn het Midden-Amerikaanse gezinnen. Zij zoeken asiel in de VS, op de vlucht voor bendegeweld en armoede in eigen land.

    De meeste illegale immigranten in de VS komen daarnaast niet over land via de zuidgrens binnen, maar per vliegtuig. Ze reizen op een legaal tijdelijk visum, dat ze laten verlopen. Ook de vierduizend terreurverdachten waarover Witte Huis-woordvoerder Sarah Huckabee Sanders recent meermaals repte, werden op luchthavens geweerd – niet aan de zuidgrens.

    Lees ook: De onmogelijke grensmuur van president Trump

    De regering-Trump heeft de mogelijkheden voor asiel sterk ingeperkt. Ook worden bij grensposten maar mondjesmaat aanvragen in behandeling genomen. Veel migranten steken daarom clandestien over om in de asielprocedure te geraken. Daarin moeten ze vervolgens vaak jaren wachten op een oordeel, omdat overbelaste rechters kampen met grote achterstanden. „Als er al sprake is van een ‘crisis’, is het in het overbelaste asielsysteem”, zegt bijvoorbeeld het Mexico Institute van het Wilson Center.

    Wat klopt is dat een groot deel van de drugs voor de Amerikaanse markt het land binnenkomt via Mexico. Soms via tunnels onder de grens door, maar de meerderheid wordt onderschept bij de tientallen reguliere grensovergangen. De douaniers die deze posten bemannen zijn door de shutdown al ruim drie weken niet betaald.

  3. Kan Trump de noodtoestand uitroepen als er geen crisis is?

    De Amerikaanse president heeft de bevoegdheid om de noodtoestand uit te roepen volgens een wet uit 1976. Het Congres voerde deze destijds in om de macht van de president beter te reguleren. Maar de wet heeft de afgelopen vier decennia het tegenovergestelde effect gehad, beschrijft Elizabeth Goitein, een vooraanstaand juriste op dit onderwerp, in een uitvoerig artikel in The Atlantic. Omdat het Congres zijn controlerende taak na invoering amper gebruikt heeft, kreeg de president er in de praktijk juist allerlei bijzondere bevoegdheden bij waarin de grondwet nooit voorzag.

    Sinds de invoering zijn 58 noodtoestanden afgekondigd, waarvan er momenteel nog dertig actief zijn, sommige al decennia. De meeste hebben betrekking op economische sancties tegen regeringen van ‘schurkenstaten’ of dictaturen, maar ook op bijvoorbeeld bloeddiamanten uit Sierra Leone en de varkensgriep van 2009. Trumps directe voorgangers Bush en Obama kwamen ieder respectievelijk tot 13 en 12 noodtoestanden. Ook Trump zelf kondigde er drie af: tegen Birmese generaals, verkiezingshackers en Nicaraguaanse regeringsfunctionarissen.

    Onder de noodtoestand krijgt een president 136 extra wettelijke bevoegdheden. Zeker twee zouden kunnen worden aangewend om het leger infrastructuur (zoals een muur) te laten neerzetten, inventariseerde het Brennan Center for Justice, een progressief juridisch expertisecentrum. Een andere optie waar Trump mee flirt is het aanspreken van federale potjes voor rampenbestrijding.

  4. Waarom ziet Trump vooralsnog af van de noodtoestand?

    Het uitroepen van de noodtoestand rond een omstreden binnenlandse kwestie als immigratie zal tot fel verzet leiden. Tegenstanders zouden spreken van een constitutionele crisis en een juridische veldslag ontketenen tot aan het Hooggerechtshof.

    Ook waarschuwen Trumps partijgenoten dat het op de langere termijn een gevaarlijk precedent zou scheppen. Als de Democraten ooit het Witte Huis mochten heroveren, dan kunnen zij dit middel gaan inzetten voor kwesties die zij een ‘crisis’ vinden.

    Zo sprak senator Marco Rubio op CNBC van een glijdende schaal: „Morgen kan klimaatverandering dan de nationale ramp zijn, dus laten we kolencentrales gaan confisqueren, of zoiets.” En congreslid Matt Gaetz zei in The Wall Street Journal: „Ik wil niet dat een Democratische president onder een volgende noodtoestand kan zeggen dat er in elke basisschool in Amerika transgender-wc’s moeten komen.”

  5. Hoe nu verder?

    Vooralsnog tekent zich geen akkoord af. Trump zegt dat hij de Democraten al tegemoet gekomen is: een ‘fysieke barrière’ van stalen latten volstaat voor hem ook. De Democraten bieden aan te onderhandelen over meer geld voor grensbewaking, maar dan van een ‘slimmer’ type dan een muur: meer technologie en mensen. Op papier lijkt een compromis best eenvoudig te bereiken.

    Maar de Republikeinse leider in de Senaat wil geen wet in stemming brengen die niet de instemming heeft van de president – en die heeft een muur beloofd. Zaterdagmiddag twitterde Trump: „Ik won de verkiezingen en ik beloofde veiligheid voor de Amerikaanse bevolking. Deel van die belofte was een Muur aan de Zuidgrens. Verkiezingen hebben gevolgen!”

    • Merijn de Waal