Waarom komt er soms bruin water uit de kraan?

Durf te vragen Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Vandaag: veel is het niet, maar in ons zuivere drinkwater zweeft en leeft van alles.

Illustratie Rik van Schagen

Op 30 december viel in veel Friese waterleidingen de druk weg. Drinkwaterbedrijf Vitens meldde een technische storing bij haar productiebedrijf in Tjerkgaast, en waarschuwde de Friezen dat er bruin water uit de kraan zou kunnen komen als de druk hersteld was. Hoe kan dat, bruingekleurd water?

Volgens Vitens komt dat door ijzerdeeltjes die in het leidingnetwerk bezinken en bij snelheidsveranderingen los wervelen. Maar er blijkt meer aan de hand – daarover zo meer. Een snelheidsverandering in het leidingnet, laat Vitens weten, treedt bijvoorbeeld op bij een grote brand. Andere deskundigen wijzen op de droogte van afgelopen zomer, toen mensen massaal hun tuin gingen sproeien. Wat ook kan: het wegvallen en weer herstellen van de druk.

Speedcollege

George Mesman van KWR Watercycle Research Institute zegt dat in het bezinksel in de leidingen veel meer zit dan alleen ijzer. Hij geeft een telefonisch speedcollege drinkwaterbereiding. Tweederde van het drinkwater in Nederland wordt gemaakt uit grondwater, eenderde uit oppervlaktewater. Om het water op de voor drinkwater gestelde wettelijke eisen te brengen wordt het belucht met zuurstof, en door een filter gehaald. Daardoor verdwijnen ijzer, mangaan, methaan, en allerlei andere stoffen uit het water. Eventueel, zegt Mesman, wordt het ook nog onthard. „Maar deze processen halen niet alles voor honderd procent eruit.”

Volgens de regels hoeft dat ook niet. De nog aanwezige stoffen kunnen bezinken in het leidingnetwerk. In het bezinksel, zegt Mesman, zitten behalve ijzer ook „bacteriën en hogere organismen”. Meteen erachteraan: „Geen pathogene bacteriën, want die mogen er niet in zitten.”

En die hogere organismen, welke zijn dat? „Watervlooien, waterpissebedden, muggelarven”, zegt Mesman. „Het water is voor hen als een woestijn, zo weinig voedingsstoffen zitten erin. Maar ze overleven wel. Als je 3, 4 uur lang de kraan laat lopen met een filter eronder en je bekijkt dat onder de microscoop, dan vindt je microgrammen restmateriaal.”

Bezinken gebeurt overal in de leiding, zegt Mesman. In de rechte stukken, in de bochten. „En het zit helemaal rondom de leiding, dus ook aan de bovenkant.” Bezinken gebeurt bijvoorbeeld ’s nachts, als de vraag naar drinkwater, en daarmee de stroomsnelheid in de leidingen, laag is.

Stukjes roest

Sommige mensen denken dat het water bruin kleurt doordat er stukjes roest los komen van gietijzeren leidingen. Maar, zegt Mesman, van de totale lengte van het leidingnet is nog maar 8 procent van gietijzer. „Dus dat is geen grote bron meer voor bruin water.” Het komt hoofdzakelijk van dat laagje bezinksel. Hij haalt het proefschrift van Jan Vreeburg uit 2007 aan, die dat destijds bij KWR en de waterbedrijven heeft uitgezocht en er aan de TU Delft op promoveerde.

Tussen de jaren 50 en 80 werden de waterleidingen vaak gemaakt van asbestcement. Ook pvc werd steeds vaker gebruikt, en is inmiddels veruit het meest toegepast. Qua bezinking is er geen verschil tussen die materialen, zegt Mesman.

In de strijd tegen bruin water spoelen drinkwaterbedrijven delen van hun leidingnetwerk op gezette tijden door. „Dat helpt, maar bruin water komt nog steeds voor.” Dat beaamt Vitens (5,7 miljoen klanten). Het krijgt maandelijks tussen de 100 en 200 meldingen van bruin water.

Water kan heel sporadisch andere kleuren hebben, zegt Mesman. Zwartig (door mangaan), gelig (door kalk), paarsachtig (door kaliumpermanganaat).

Drinken van bruin water is voor de gezondheid niet schadelijk, zeggen de deskundigen. Wel kan het de was bruine vlekken geven. Dat kun je dan weer verhelpen, laat Vitens weten, door nog eens te wassen en dan met soda.

Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl
    • Marcel aan de Brugh