Opinie

    • Sjoerd de Jong

Trendwatchen in de krant: over een te lichte lunch en loodzware levenslessen

None

Mijn ervaring met helderzienden en waarzeggers is beperkt tot een cafébezoek in Amsterdam-West, begin jaren tachtig. Voor een portret in het Amsterdams Stadsblad ging ik op bezoek bij een mannelijk medium op leeftijd, achterin het etablissement. Naast hem lag een open reistas met halve broden en andere levensmiddelen – de dankbare clientèle betaalde in natura. De sessie eindigde met de verzekering dat er zich „iemand in mijn omgeving” bevond die „Jan” heette. En het was waar!

Er zal een verschil zijn tussen waarzeggers en futurologen of trendwatchers – het laatste is tenslotte een vak en, voor zover bekend, geen goddelijke gave – maar de invloedrijke communicatiewetenschapper en trendwatcher Adjiedj Bakas kan er ook wat van. In het magazine De ondernemer voorzag hij ruim een jaar geleden dat „anti-terrorisme obstakels van beton” big business zouden worden; op de site Nationale Beroepengids.nl wist hij dat, met de opkomst van IS, „de periode van vrede voorbij is”. Ook in Oekraïne „gaat het niet lekker”, aldus de trendwatcher, een favoriete gast en veelgevraagde spreker in het bedrijfsleven. Op een bijeenkomst van De Nederlandse Leeuw, een vergaarbak van rechts engagement, voorzag hij begin 2018 een Derde Wereldoorlog door de huidige migratiestroom. Een muur was de „enige manier om te overleven”, aldus het verslag in deze krant.

Ja, en aan de lunch in NRC voorzag hij zaterdag 5 januari dat „slowbalisation” de norm wordt: duurzaam leven en minder vliegen. Het is dat u het zegt.

Op dat interview, in een Leven-bijlage over levenslessen – Bakas werd gevraagd om nu eens niet vooruit maar terug te blikken, geen gek idee – kwam kritiek via sociale media. Waarom moest deze man nu een podium krijgen, met zijn omstreden opvattingen? En waarom dáár niet naar gevraagd? Twitteraars stuurden een tweet rond waarin Bakas, conform een actuele trend, de joodse miljonair Soros aanvalt. Ook klonk alweer meteen – let op, trendwatchers – de roep om excuses van de hoofdredacteur.

De verslaggeefster had zich wel ingelezen, maar te weinig oog gehad voor de uitgesproken politieke opvattingen en stellingname van de man. Die maakten hem, zegt zij nu, bij nader inzien minder geschikt voor zo’n off beat, persoonlijk stuk waarin lichte ironie eerder het stijlmiddel is dan gepantserde kritiek.

Inderdaad, als je ruimte wilt besteden aan een politiek bevlogen tijdgeest-orakel, doe het dan in een kritisch portret of stevig interview – of doe het niet.

Het incident vestigt intussen de aandacht op een paar meer algemene trends. Allereerst: de frequente verontwaardiging dat een omstreden figuur „een podium” krijgt in de krant. Nu is een goede krant geen safe space waarin de lezer alleen maar voorgeschoteld krijgt waar hij het toch al mee eens is of zich graag in herkent. Alles staat of valt met de vraag hoe je zoiets aanpakt. Kritisch dus, want ook, of zeker, voor controversiële of provocerende stemmen moet een krant geen warm bad zijn.

Uit de woede van de lezers die zich verslikten in die lunch met Bakas valt ook op te maken dat zij – terecht, en gelukkig – een serieus maatschappelijk engagement van de krant verwachten. In Nederland is van alles op drift, volgens sommigen staat de liberale rechtsorde onder druk. Dan wil je weten dat de krant dat scherp in de gaten heeft, zich niet op sleeptouw laat nemen en er journalistiek positie in kiest. Niet alleen in Commentaren maar ook in de berichtgeving – dus ook in de vraag met wie je een vorkje prikt.

Laatste algemene punt over trends: op zeker één terrein is aan engagement in de krant overduidelijk geen gebrek, dat van gezond leven. Geen wonder, ook die preoccupatie is een spiegel van de samenleving. In een land dat vaak bitter weinig meer lijkt te zien in collectieve actie (dus in politiek), worden maatschappelijke problemen al snel een kwestie van persoonlijke moraal: minder of geen vlees eten (de bijlage Wetenschap legde omstandig uit waarom dat verstandig is en sprak van „de vloek van het vlees”), stoppen met roken (een hele reeks stukken, waaronder twee epische persoonlijke verslagen van NRC-redacteuren die stopten of dat proberen), minder of niet vliegen (de bijlage Opinie&Debat legde omstandig uit waarom vliegen een „zondig genoegen” is), geen alcohol meer (nee, ook niet één glas) en geen suiker (het katern Leven legde omstandig uit waarom).

Allemaal interessante stukken, daar niet van, en de trend was – laat ik een poging tot voorspellen achteraf doen – te verwachten. Behalve de desillusie met collectieve actie – „papa, wat was een cao?” – is er het feit dat Nederlanders tegelijk individualistischer, welvarender én ouder worden, wat heeft geleid tot een onwaarschijnlijk huwelijk van modern hedonisme – „geniet ervan!” – en geseculariseerd calvinisme (geen vlees eten, stoppen met roken, gezonde opvattingen, et cetera).

Al die stukken worden ook zeer goed gelezen, ze voeren vaak de leeslijstjes van de krant aan. Maar alles bij elkaar is het wel veel. Je zou er als grijzende liberaal recalcitrant van worden en bijna shag rokend, met een jeneverkegel en een broodje rosbief in je hand, rochelend de straat op willen gaan, al is het maar om minister Van Engelshoven (Emancipatiezaken, D66) na te roepen dat ook jij het recht hebt om – zoals de bewindsvrouw het in Jinek uitdrukte tegenover de Nashville-dominees – „altijd en overal” jezelf te zijn.

Ik wil maar zeggen, bewustwording is goed, maar moralisme blijft een valkuil.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Sjoerd de Jong