Opinie

Onstuitbaar op weg naar een Onverenigd Koninkrijk

Brexit Ongeacht de uitkomst van de stemming in het Britse parlement over May’s Brexit-plan, zullen de gevolgen van vertrek uit de EU vergaand zijn, schrijft Eén risico is dat de Engels-Welsh-Schots-Noord-Ierse unie splijt.

Demonstratie voor een tweede Brexit-referendum in december vorig jaar bij het Britse parlement in Londen.
Demonstratie voor een tweede Brexit-referendum in december vorig jaar bij het Britse parlement in Londen. Foto Andy Rain/EPA

Het meest gehoorde argument tegen een tweede referendum over het Britse EU-lidmaatschap is ook het minst geloofwaardige: herbezinning zou ‘verdeeldheid’ zaaien. Oude wonden zouden op die manier niet helen. Met of zonder deal met Brussel, hoe eerder we de barricades langs het Kanaal weer optrekken, hoe eerder er een idee van nationale eenheid kan worden hersteld.

Dit berust op de bizarre veronderstelling dat de 48 procent van de Britten die in 2016 kozen om onderdeel van de EU te blijven, nu maar al te graag naar het pijpen van de Engelse nationalisten zal dansen. Dat de mensen voor wie het lot van hun land onlosmakelijk met Europa verbonden is, nu bereid zouden zijn om hun schouders op te halen bij het vooruitzicht van een armer, onveiliger, gesloten Verenigd Koninkrijk.

In werkelijkheid zou een nieuw referendum alleen verdeeldheid zaaien op de manier waarop de Brexit-stemming in 2016 zélf verdeeldheid heeft gezaaid. Maar volksraadplegingen zijn geen oefeningen in democratie, maar in meerderheidsdictaten. De instituties en normen van de liberale democratie zijn er om de rechten van minderheden te beschermen. Die eerbied voor de verliezer bieden referenda niet.

In twee van de vier naties die het Verenigd Koninkrijk vormen – Engeland en Wales – heeft een meerderheid een vertrek uit de EU gesteund. In de andere twee – Schotland en Noord-Ierland – wilden de meeste mensen blijven. Maar als je naar de unie als geheel kijkt, was de opinie zo ongeveer langs elke demografische as verdeeld.

Lees ook: Brexit in Schotland: van saamhorigheid is weinig over

De grote steden van Engeland – met name Londen – telden omvangrijke pro-Europese meerderheden, maar die werden overstemd in de provinciesteden en de plattelandsgebieden. In het hele VK wilden jongeren in grote meerderheid binnen de EU blijven. Maar zij zagen dat er een andere koers voor hun leven werd uitgestippeld door de mensen wier toekomst grotendeels achter hen ligt. De universitair geschoolde welgestelden stemden overtuigend Remain. De minder bevoorrechten kozen meestal voor het Leave-kamp.

Nek-aan-nek-race

Tweeënhalf jaar na het referendum lijkt de kloof vooral groter. De traditionele scheidslijnen tussen links en rechts zijn vervangen door de Brexit-breuklijn. Opiniepeilers denken dat een tweede referendum nu een nipte meerderheid voor ‘Blijven’ zou opleveren. De Brexiteers waarschuwen voor het gevaar van verdeeldheid en beweren in één adem dat zo’n tweede referendum hun een monsterzege zou opleveren. Met een koel oog moet je waarschijnlijk oordelen dat het wel een nek-aan-nekrace wordt.

Lees ook: De game changer van Theresa May? Hoe het inluiden van een nieuw hoofdstuk mislukte.

Deze week stemt het Lagerhuis over de Brexit-deal die premier Theresa May voorstelt. Ongeacht de uitkomst staat het vast dat de kosten en gevolgen van een vertrek uit de EU nog vele jaren voelbaar en omstreden zullen zijn. Brexit is een proces, geen eenmalige gebeurtenis. Het zal niet gemakkelijk zijn om de nauw verweven draden van de integratie met Europa te ontwarren. De ruzies kunnen nog wel tien jaar voortwoeden. Intussen zullen de jongeren niet applaudisseren voor de ouderen die hun een toekomst in Europa hebben ontzegd.

De kans is groter dat de breuken zich verbreden. Het vermoedelijke slachtoffer wordt de unie van het Verenigd Koninkrijk. Toen de Schotse bevolking in 2014 tegen een afscheiding stemde, verkoos ze een open boven een gesloten toekomst. De unieke banden van Schotland met de andere drie naties van het Verenigd Koninkrijk liepen parallel aan de Britse relatie met de EU. Brexit verandert deze verhoudingen wezenlijk. Ondanks de onzin die sommige Brexiteers debiteren over een nieuw ‘global Britain’’, leidt de terugweg uit Europa eerder naar een ‘little England’.

Want ‘taking back control over onze grenzen’ – een leus van de Brexiteers – kan toch niets anders betekenen dan het sluiten van de deur voor buitenstaanders? Een vertrek uit de interne markt en de douane-unie is een protectionistische daad, die het verkeer met buurlanden – persoonlijk, economisch en politiek – zal beperken.

Onvermurwbaar en gegijzeld

In de kern is de Brexit een uiting van Engels nationalisme – een afwijzing van Britishness, die vernuftig brede identiteit die is verzonnen om het VK en het Britse rijk te omvatten. Een volgende keer zal de bevolking van Schotland zeker Europa boven Engeland verkiezen.

De plaats van Noord-Ierland binnen het VK is geen gegeven meer. Voorlopig kan May niet zonder haar Noord-Ierse gedoogpartner, de Democratic Unionist Party (DUP). Maar het onvermurwbare standpunt over de grens tussen Noord-Ierland en de Ierse Republiek waarmee de DUP de premier heeft kunnen gijzelen, tekent ook de afstand tussen het onbuigzame unionisme in Noord-Ierland en de bredere opinie daar. Degenen die een verenigd Ierland nastreven, hebben de demografie aan hun kant. En Brexit duwt in dezelfde richting.

Het is nog te vroeg om te zeggen waarmee het parlement zal komen als May’s zeer gebrekkige Brexit-blauwdruk deze week wordt afgeschoten, zoals verwacht wordt. In een land dat lijdt aan iets wat alleen te omschrijven is als een collectieve zenuwinzinking, kun je niets uitsluiten.

Lees ook: Een verenigde Europese Unie, de aangename verrassingen van de Brexit

De Brexit-haviken noemen zich voorvechters van de parlementaire soevereiniteit. Toch trekken ze van leer tegen de voorzitter van het Lagerhuis, omdat hij parlementariërs de mogelijkheid biedt die soevereiniteit uit te oefenen. Deze Brexiteers fluisteren ook dat ‘het volk’ – ze bedoelen de boze nationalisten die hebben geprobeerd pro-Europese parlementsleden te intimideren – de straat zal overnemen als de parlementariërs het wagen om de uitslag van het referendum van 2016 ter discussie te stellen. Sinds wanneer geeft het Lagerhuis toe aan angst voor het gepeupel?

Dat krijg je ervan als de parlementaire democratie ten prooi valt aan een demagogie die bepaalt dat kiezers die eenmaal de ‘juiste’ beslissing hebben genomen, zich niet meer kunnen bedenken. Het zou naïef zijn om te denken dat een tweede referendum alle kloven zou dichten die de Brexit heeft geopend. Maar misschien zou het VK dan wel worden bespaard dat het uiteenvalt.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.