Degraderen uit de eredivisie en direct moeten promoveren om te overleven

Betaald voetbal Degradanten uit de eredivisie hebben een onzeker bestaan. De financiële terugval kan zo groot zijn dat direct promoveren noodzakelijk is om te overleven.

Spandoek van Vitesse-supporters als reactie op de degradatie van FC Twente.
Spandoek van Vitesse-supporters als reactie op de degradatie van FC Twente. Foto Vincent Jannink/ANP

Het geluk was dat amateurkampioen FC Lienden af zag van promotie naar de eerste divisie. Anders was RKC Waalwijk in 2015, een jaar na degradatie uit de eredivisie, betaaldvoetbalclub af geweest. Desondanks sprak de club van „een prestatie van formaat”. Sportief gezien was het weliswaar het slechtste seizoen ooit, maar de noodlijdende club bestond nog. Een snelle terugkeer op het hoogste niveau was bijzaak. Overleven en opnieuw opbouwen, was het devies.

In Enschede is de situatie dit seizoen een stuk schrijnender. FC Twente moet koste wat kost binnen één jaar promoveren, zei de inmiddels vertrokken directeur Erik Velderman kort na de degradatie in april 2018. De Tukkers kunnen twee jaar overleven in de eerste divisie, was de conclusie van adviesbureau Hypercube. Het eerste halfjaar is verstreken. Met ruim 20 miljoen euro heeft FC Twente een hogere begroting dan dertien eredivisieclubs. Toch staat de ploeg halverwege het seizoen op een vierde plaats.

Dat een veel hogere begroting dan de concurrentie geen garantie biedt voor succes, liet NEC afgelopen seizoen al zien. De club uit Nijmegen (begroting: 8,5 miljoen euro) werd derde en promoveerde niet. Fortuna Sittard deed het met 6 miljoen euro minder en promoveerde wel.

Degraderen kan een keer gebeuren – zie er maar weer uit te komen. Het cliché wordt ondersteund door cijfers. Sinds de oprichting van het betaalde voetbal in Nederland in 1956 bleef het leed voor 36 clubs beperkt tot één seizoen.

De financiële gevolgen van een degradatie zijn groot. Zo nam de omzet bij NEC afgelopen seizoen met bijna 30 procent af, blijkt uit het jaarverslag van de club. De lasten, daarentegen, bleven vrijwel gelijk. Het leidde tot een verlies van 1 miljoen euro. Ook voor het huidige seizoen verwacht de Nijmeegse club een negatief resultaat. En dat terwijl het eigen vermogen al 2 miljoen euro in het rood staat. Supporters legden in december een doodskist neer voor het stadion van de huidige nummer twaalf; NEC is volgens hen ‘overleden’.

Lees ook wat de verwachte gevolgen waren van de degradatie van FC Twente

Het lijkt een trend te zijn: clubs die het financieel toch al zwaar hebben, en afdalen naar de eerste divisie. Ook RKC Waalwijk verkeerde in 2014 in financiële nood, zag de inkomsten na degradatie met 35 procent dalen, maar sloot ieder daaropvolgend seizoen af met financiële winst. Inmiddels wordt weer gesproken over de play-offs.

De situatie bij grotere clubs als FC Twente is anders. Dat moet promoveren om het hoofd boven water te houden. Maar kan een degradatie niet beter worden benaderd als wake-upcall, het moment om te herstructureren? Het verlies nemen, en opnieuw beginnen?

„De beste strategie is afhankelijk van de mogelijkheden”, vertelt Thomas Peeters, sporteconoom aan de Erasmus Universiteit. „Sommige clubs hebben zodanige hoge vaste kosten, die kunnen niet anders.” Een club als FC Twente heeft een te grote structuur en te groot stadion voor een niveau lager. „Dat is niet binnen een jaar af te bouwen.” Het maakt dat Sparta „duurzamer kan overleven”. In Rotterdam mogen ze, in Enschede móét het.

Zo ook bij De Graafschap. De club uit Doetinchem licht in het laatste jaarverslag toe dat het in de eerste divisie „altijd een operationeel tekort [zal] realiseren”. Als De Graafschap eens in de drie jaar in de eredivisie speelt, is er niets aan de hand. De promotie van afgelopen seizoen kwam daarmee precies op tijd.

Tekst loopt door onder de foto.

Meer clubs, niet alleen die in de strijd tegen degradatie, hebben een vergelijkbaar businessmodel, vertelt Peeters. Jaren met verlies worden goedgemaakt door transfers. „Net als Ajax om de zoveel jaar een goed Europees seizoen nodig heeft.”

Het grootste verlies na een degradatie is dat van televisiegelden. Het totaal te verdelen bedrag in de eerste divisie is meer dan tien keer lager dan in de eredivisie. Wel is er een parachuteregeling: degradanten krijgen minimaal één seizoen een compensatie om het verlies op te vangen. Zo kreeg Twente na de degradatie 600.000 euro mee.

Tweede jaar het zwaarst

Een jaar uitzingen, promoveren en het geleden verlies goedmaken met de ‘eredivisiemiljoenen’. Het kan. Maar wie niet direct promoveert, wordt een jaar later met nog grotere financiële gevolgen geconfronteerd, blijkt uit cijfers van het KNVB-kenniscentrum ‘KNVB Expertise’ (zie grafiek). De degradatievergoeding neemt af of verdwijnt, toeschouwers en sponsoren laten het afweten.

Tekst loopt door onder de grafiek.


„Als die weglopen word je aan twee kanten gepakt”, zegt Ruud Koning, sporteconoom aan de Rijksuniversiteit Groningen. Een terugkeer naar de eredivisie kan bittere noodzaak worden om te overleven. Maar het is dringen. „Er is zo’n rij teams die moet promoveren in de hoop dat het beter gaat”, zegt Koning. Hopen op betere tijden, want een promotie betekent niet dat het financieel ook echt beter gaat. „Je moet de selectie versterken. Is daar geld voor? Dan ga je verder investeren. Een financiële situatie als die van FC Twente, daar is moeilijk uit te komen.”

Daarnaast blijft het gevaar van een nieuwe degradatie bestaan. Het zorgt ervoor dat gepromoveerde clubs in onzekerheid blijven, en doen aan kortetermijndenken. Ontslagen trainers, versterkingen in de winterstop – als degradatie dreigt, mag het geld kosten. „Marginale teams gaan niet investeren in een stadion.”

Lees ook waarom oliedollars onvermijdelijk worden in de eerste divisie

Is de financiële val van de ere- naar eerste divisie te groot? „We moeten ons afvragen of we een systeem van promotie en degradatie moeten houden. Misschien is een gesloten competitie een beter model voor een klein land als Nederland”, twijfelt Koning over de toegevoegde waarde van het tweede niveau. „De tijd dat de eerste divisie nodig is voor talentenontwikkeling ligt achter ons. Om de competitie op peil te houden zijn er al beloftenteams nodig.”

In de Amerikaanse voetbalcompetitie, bijvoorbeeld, wordt gespeeld in een gesloten competitie. Toegang tot het hoogste niveau is mogelijk, mits een club aantoont voldoende financiële draagkracht te hebben. De televisiegelden worden gelijk verdeeld – clubs genieten daarmee zekerheid, ook bij tegenvallende resultaten, en de competitie is financieel gezond.

De belangrijkste reden achter een faillissement is onverwachte degradatie, zegt sporteconoom Peeters. „Met grote vaste lasten is er minder geld voor spelers. Daardoor blijft promotie uit en blijven ze schulden met zich meedragen. Tot iemand deze overneemt.”

Verslechtert de situatie, dan lijkt een buitenlandse clubeigenaar onvermijdelijk. Fortuna Sittard is sinds twee jaar in Turkse handen, en staat nu in het linkerrijtje van de eredivisie. FC Den Bosch, de huidige koploper, werd vorig jaar overgenomen door een Georgische geldschieter. Is promotie dan toch te koop?

    • Dylan Metselaar