De 100 dodelijkste Holocaustdagen

Genocide In het najaar van 1942 werden binnen honderd dagen anderhalf miljoen Joden gedood. Dat gebeurde vooral in Treblinka, een kamp in het bezette Polen.

Massagraf bij het vernietigingskamp Belzec. De foto is ongedateerd, vermoedelijk uit 1942.
Massagraf bij het vernietigingskamp Belzec. De foto is ongedateerd, vermoedelijk uit 1942. Foto Imagno/Getty Images

De Holocaust, de systematische uitroeiing van het Europese Jodendom, bereikte zijn hoogtepunt tussen augustus en oktober 1942, toen in honderd dagen ongeveer 1,3 miljoen mensen werden vermoord in de kampen Belzec, Treblinka en Sobibor. De nazi’s vergasten hier in die korte tijd een kwart van alle Joden die in de Tweede Wereldoorlog het leven zouden laten – meer dan in Auschwitz. Dat blijkt uit een analyse van Lewi Stone van de universiteit van Tel Aviv, die vorige week werd gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances.

De ongekend heftige moordmaanden maakten deel uit van Aktion Reinhard. Deze operatie had tot doel alle Joodse getto’s in Polen te liquideren en duurde van maart 1942 tot november 1943. Bekend was al dat de nazi’s in deze periode ongeveer 1,7 miljoen Joden hebben gedood, maar dit nieuwe onderzoek laat zien hoe de massamoord zich ontwikkelde. De vernietigingskampen waren dermate effectief dat het grootste gedeelte van de slachtoffers al in de herfst van 1942 was vermoord, kort na de opening van de kampen. Belzec, Treblinka en Sobibor konden nog meer ‘werk’ aan, concludeert Stone, maar er waren bijna geen Joden meer over.

Stone gebruikte voor zijn onderzoek gegevens die in de jaren tachtig zijn verzameld door de Israëlische historicus Yitzhak Arad. Arad stelde een lijst op van meer dan 480 treindeportaties uit 393 Poolse steden en getto’s, en het aantal slachtoffers per transport. Hij baseerde zijn werk op archieven van de Deutsche Reichsbahn, getto-administratie en verklaringen tijdens naoorlogse processen.

Uitlaatgassen

De vernietiging van het Europese Jodendom begon met het optreden van Einsatzgruppen aan het Oostfront. Achter de oprukkende eenheden van de Wehrmacht trokken deze moordcommando’s in de zomer en herfst van 1941 een bloedig spoor door het westen van de Sovjet-Unie. Aanvankelijk schoten ze vooral Joodse mannen dood, maar al snel werden ook vrouwen en kinderen vermoord en in massagraven gedumpt.

Omdat deze vorm van doden te tijdrovend was en te belastend voor de betrokken beulen, zochten de nazi’s naar een meer efficiënte wijze van moorden. Daartoe richtten ze in Polen een aantal vernietigingskampen in, waar slachtoffers onmiddellijk na aankomst konden worden vermoord met behulp van uitlaatgassen. Het pesticide Zyklon B werd gebruikt in Auschwitz-Birkenau en in Majdanek.

Aktion Reinhard begon in maart 1942 met de opening van kamp Belzec en de bouw van Treblinka en Sobibor. Op 15 maart kwam het eerste transport in Belzec aan, en op 3 mei in Sobibor. Op 19 juli gaf SS-chef Heinrich Himmler het bevel dat alle in Poolse getto’s woonachtige Joden voor het eind van het jaar geliquideerd moesten zijn. Startsein voor de operatie was het begin van de ontruiming van het getto van Warschau, drie dagen later. Met de aankomst in Treblinka van dit eerste transport uit de Poolse hoofdstad begonnen de honderd dodelijkste dagen van de Holocaust.

Uit de analyse van Stone blijkt dat er tot 12 september 254.000 mensen uit Warschau naar Treblinka werden vervoerd, waar bijna iedereen na aankomst werd vergast. Na de vernietiging van dit getto (totaal 267.100 doden) werkten de nazi’s systematisch de rest van Polen af: eerst de omgeving van Warschau (103.020 doden) en vervolgens de districten Radom (364.400 doden), Bialystok (117.970 doden) en Lublin (33.000 doden). Uiteindelijk stierven er in Treblinka in totaal ongeveer 897.000 mensen. Daar komen de slachtoffers van Belzec en Sobibor – respectievelijk 515.000 en 126.000 – nog bij.

De Rwandese genocide van 1994 staat bekend als de „meest intensieve” volkenmoord van de twintigste eeuw, aldus Stone, maar die stelling is gezien zijn onderzoek niet langer houdbaar. In Rwanda stierven 800.000 mensen in honderd dagen, een kill rate van 243.300 mensen per maand. In de honderd dagen tussen 27 juli en 4 november 1942 kwamen in totaal – inclusief de door Einsatzgruppen neergeschoten Joden en de in Auschwitz vergaste slachtoffers – 1,47 miljoen mensen om, wat leidt tot een kill rate van 445.700 doden per maand. Bijna niemand overleefde de kampen. In Belzec ontsnapten slechts zes mensen aan de vernietiging, in Treblinka en Sobibor beide ongeveer vijftig.

De snelheid van het moorden zorgde ervoor dat de slachtoffers de kans niet kregen zich aan het vernietigingsproces te onttrekken, aldus Stone. „Het bloedbad was voorbij voordat er tijd was collectief actie te ondernemen.”

Lees ook het verhaal van Sasha Pechersky, die de opstand in vernietingskamp Sobibor leidde: Van de 170.000 mensen overleefden 47 het kamp

De weinige Joden in Polen die Aktion Reinhard overleefden, werkten als dwangarbeiders in kampen en fabrieken zoals die van Oskar Schindler, bekend van Steven Spielbergs film Schindlers List. Daarnaast waren eind 1943 nog 60.000 tot 100.000 Joden in leven die lid waren van het Poolse verzet. De Holocaust zou na Aktion Reinhard nog één grote moordpiek kennen, vanaf mei 1944 toen in Auschwitz de Hongaarse Joden werden vergast.

Pools drama

Johannes Houwink ten Cate, emeritus hoogleraar holocaust- en genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, vindt het werk van Stone „overtuigend”. „Het is belangrijk dat hij de aandacht vestigt op de uitzonderlijke positie die Belzec, Treblinka en Sobibor innemen in het verhaal van de Holocaust.”

De afgelopen decennia ging de geschiedenis van de moord op de Europese Joden steeds meer samenvallen met de geschiedenis van één kamp: Auschwitz-Birkenau. Houwink ten Cate: „Dat is precies zoals de Poolse regering het heeft gewild, omdat in Auschwitz ook niet-Joodse Polen zijn vermoord, in tegenstelling tot in de Reinhard-kampen. Door de focus op Auschwitz is het mogelijk van de nazi-bezetting een Pools drama te maken, en niet een exclusief Joods drama. Maar daarmee misken je het unieke karakter van de Holocaust, de industriële vernietiging van mensenlevens, vind ik.”

Het verhaal van de mensen die omkwamen in de Reinhard-kampen is mede zo onbekend vanwege de efficiëntie van de daar opgetuigde moordmachinerie. „Daardoor hebben we maar weinig ooggetuigenverslagen van wat er gebeurde”, zegt Houwink ten Cate. „Gelukkig is er dankzij de inspanningen van met name Nederland en Duitsland de laatste jaren meer aandacht voor het lot van de mensen die hier omkwamen. Want de afgelopen decennia leek het er soms op alsof de bijna twee miljoen mensen die in Belzec, Treblinka en Sobibor zijn vermoord, ook nog eens uit de geschiedenis waren gewist. Dat mogen we niet laten gebeuren.”

Correctie (14 januari 2019): In een eerdere versie van dit stuk stond een foto van het kamp bij Auschwitz in plaats van een van de Reinhard-kampen. Hierboven is dat aangepast.