Contraspionage:‘Je weet nooit wat je niet weet’

Inlichtingenoorlog Iraanse aanslagen, Russische hacks. Is Nederland klaar voor de nieuwe wereldorde?

Door MIVD vrijgeven foto van betrapte Russische computerinbrekers.
Door MIVD vrijgeven foto van betrapte Russische computerinbrekers. Foto Ministerie van Defensie

Voormalig VVD-prominent Joris Voorhoeve keek niet raar op toen deze week bekend werd dat Iran twee politieke tegenstanders heeft laten omleggen in Nederland. Dit is „gezien de toenemende internationale spanningen” het nieuwe normaal, vreest de oud-minister van Defensie (1994-1998). Hij wijst op de Skripal-zaak, de poging vorig jaar van Rusland om een oud-spion te vergiftigen, en naar de recente OPCW-hack in Den Haag, waarbij Russische computerinbrekers op heterdaad werden betrapt door militaire inlichtingendienst MIVD.

Lees ook over Skripal: Twee Russische spionnen op weg naar Zwitsers gifgaslab gepakt in Den Haag

„Door de mondialisering en digitalisering zijn er veel mogelijkheden en dus verleidingen gekomen om in elkaars landen in te grijpen, personen te bedreigen en hele stoute dingen te doen”, zegt Voorhoeve. „Is het nieuw? Nee. Neemt het toe? Ja. Ik denk dat we behoorlijk bezorgd en alert moeten zijn over deze nieuwe vorm van oorlogsvoering die geen oorlog heet.”

Het is moeilijk voorstelbaar, maar nog niet eens zo lang geleden was Nederland dat allesbehalve: alert. In 2012 kondigde het tweede kabinet Rutte fikse bezuinigingen aan bij de AIVD en de militaire evenknie MIVD. De ‘buitenlandtaak’ van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst zou zelfs geschrapt worden. Nederlandse spionnen moesten maar bij Amerikaanse en Britse partners aankloppen voor informatie.

„Dat was een heel gevaarlijke periode”, zegt Mirko Noordegraaf, hoogleraar Publiek Management in Utrecht, die onlangs leiding gaf aan onderzoeken naar de relatie tussen terrorisme, inlichtingendiensten, politiek en samenleving. „Je zag allerlei mensen de diensten verlaten en kennis en capaciteit weglekken.”

De AIVD werd geacht een derde van zijn budget in te leveren. Toen er een jihadistische dreiging bleek te bestaan, liep Nederland hopeloos achter. In 2015 oordeelde de Algemene Rekenkamer vernietigend: Nederland had de eigen ‘operationale inzet’ in gevaar gebracht. Noordegraaf: „Sindsdien is de dreiging niet alleen groter geworden, maar tevens meervoudig.” Terrorisme, cyber, economische spionage.

Pijnlijke lessen

„Het was eerlijk gezegd erg dom”, zegt Voorhoeve. Hij noemt de inlichtingenwereld „hard”. Wie zelf weinig informatie te bieden heeft, krijgt ook weinig te horen. „Zelfs van je beste bondgenoot hoor je niet alles wat relevant is.” Nederland heeft volgens Voorhoeve op dat vlak al genoeg pijnlijke lessen kunnen trekken: over de massavernietigingswapens in Irak, bijvoorbeeld, logen de Britten en Amerikanen, om Nederland en andere landen mee te krijgen in de oorlog. Na de forse kritiek, onder meer van Voorhoeve, ging de bezuiniging uiteindelijk niet door. En niet alleen dat: er komt al jaren geld bij. Ook in 2019 krijgt de AIVD 11 miljoen euro extra, waardoor het budget uitkomt op 274 miljoen euro. En vanaf 2021 komt er structureel 12 miljoen euro bij voor cyberveiligheid. Bij de MIVD werken intussen al zo’n duizend mensen. De AIVD, met 1.300 medewerkers in 2012, zit al boven de tweeduizend.

Volgens Noordegraaf hebben de diensten sinds de bezuinigingshausse ook een belangrijke les geleerd: de communicatie moet beter. In het verleden gold de AIVD als een nogal in zichzelf gekeerde club. „Dat past ook bij dit type dienst”, zegt Noordegraaf. „Als je teveel vertelt, kun je ook onnodig onrust en angst creëren. Maar als je te onzichtbaar bent, kan de indruk ontstaan dat je minder belangrijk bent en dus ook met minder middelen toe kunt.” De AIVD heeft de bezuinigingsdrift in het verleden ook over zich afgeroepen.

Lees ook het interview met bijzonder hoogleraar inlichtingenstudies Paul Abels: 'De politiek krijgt te veel invloed op de AIVD'

Het verklaart volgens de hoogleraar waarom de diensten nu veel openhartiger zijn over wat ze zoal doen.

De MIVD hield vorig jaar oktober een zeer uitgebreide persconferentie over de in Den Haag verijdelde Russische hack, waarbij zelfs de lege bierblikjes van de Russen werden getoond. De AIVD was deze week minder scheutig met informatie, omdat de bewijzen in het algemeen minder hard zijn, maar ook omdat er ook minder te vieren valt: de moorden uit 2015 en 2017 op twee in Nederland woonachtige Iraniërs heeft de dienst niet kunnen voorkomen. Maar ook nu waren er toch flink wat persberichten en -verklaringen.

Niet alleen als signaal naar Iran: tot hier en niet verder. „Ik denk dat de AIVD dit welbewust en goed afgestemd doet om de dreiging in de politieke en publieke aandacht te houden”, zegt Noordegraaf.

De snelle groei van de diensten heeft ook gevolgen voor de huisvesting. In 2015 werd besloten om de AIVD en de MIVD, die toch al samenwerken, onder te brengen in één gebouw, in Den Haag. Maar sindsdien „is het nodige veranderd in de (geo-) politieke verhoudingen”, schreef minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) in december aan de Tweede Kamer. De bouwplannen moeten daarom volgens Ollongren worden aangepast „om een groei van tenminste 40 procent op te kunnen vangen”. De AIVD kan daar gezien de vele internationale ontwikkelingen niet op wachten. In afwachting van de verhuizing is de dienst in Zoetermeer toch aan het uitbreiden, in aanpalende kantoren.

Goede geheime diensten

Is het genoeg? „Het verzamelen en goed interpreteren van inlichtingen wordt in de internationale politiek met de dag belangrijker”, zegt Voorhoeve. „De noodzaak daartoe neemt explosief toe en de capaciteit van inlichtingendiensten zal explosief moeten meegroeien.” Volgens Rutte is het voorlopig voldoende. „Ik denk dat onze diensten goed zijn gefinancierd”, zei de premier vrijdag op zijn wekelijkse persconferentie. „We hebben in Nederland ontzettend goede geheime diensten, die ontzettend hard werken. Ik ben heel trots op wat zij doen. Maar je weet nooit wat je niet weet.”