Persvrijheid? Niet als het om geweld tegen de Rohingya gaat

Myanmar

Ruim een jaar zitten nu twee Reuters-journalisten vast die onderzoek deden naar het geweld tegen de Rohingya. Op straat in Yangon gelden ze als lastposten. Maar hun vrouwen geven de hoop op vrijlating niet op: „Mijn man heeft niets misdaan.”

Actievoerders eisen de vrijlating van twee Reuters-journalisten Wa Lone en Kyaw Soe Oo.
Actievoerders eisen de vrijlating van twee Reuters-journalisten Wa Lone en Kyaw Soe Oo. Foto Myat Thu Kyaw/Reuters

Al vroeg in de ochtend trekt de geur van knoflook, gebraden vlees en gekookte rijst door het appartementje. Bedrijvig bakt Chit Su Win nog eieren en snijdt komkommer tot een salade, de wenkbrauwen gefronst van concentratie. De maaltijd die ze naar haar echtgenoot, journalist Kyaw Soe Oo en zijn collega Wa Lone in de gevangenis gaat brengen moet zo smakelijk mogelijk zijn.

De twee verslaggevers van persbureau Reuters, Kyaw Soe Oo (28) en Wa Lone (32) werden op 12 december 2017 gearresteerd en afgelopen september tot zeven jaar cel veroordeeld. Ze zouden geheime documenten illegaal verkregen hebben. Eerder deze vrijdag wees de rechter het hoger beroep af dat de advocaten van de twee hadden ingediend. Hun kans op vrijlating lijkt daarmee nog verder geslonken.

De 23-jarige Chit Su Win heeft zich voor het wekelijkse bezoek van een half uur aan haar man zorgvuldig opgemaakt. Ze oogt frêle in haar paarse thamei (sarong) en eingyi (traditioneel bloesje), maar haar commentaar op het vonnis klinkt resoluut: „Mijn man is onschuldig. Hij deed zijn werk zoals journalisten dat horen te doen. Ik ben er trots op dat hij de waarheid boven tafel wilde krijgen.”

Alles duidt erop dat haar echtgenoot en zijn collega in de val gelokt zijn. Toen de twee verslaggevers de moord op tien Rohingya mannen door veiligheidstroepen en lokale boeddhisten in de westelijke staat Rakhine onderzochten, boden politiemannen in Yangon hen informatie aan die met de moordpartij verband zou houden. Nog maar nauwelijks hadden de journalisten de documenten in het restaurant waar de afspraak plaatsvond aangenomen, of ze werden door agenten in burger in de boeien geslagen. Een politieman bevestigde dat er orders waren om de verslaggevers in de problemen te brengen. Dat kwam hem op een jaar gevangenisstraf te staan; zijn gezin werd uit huis gezet.

Vierjarig dochtertje

Het gepresenteerde bewijs tegen de journalisten en de getuigenverklaringen werden door de advocaten in de tientallen zittingen van het afgelopen jaar overtuigend onderuit gehaald. Toch verklaarde de rechter het Reuters-duo schuldig.

Het bestaan van Chit Su Win klapte volledig om. „Nog nooit in mijn leven zag ik een gerechtsgebouw. Nu bezoek ik een gevangenis.” Hun vroegere woning in de westelijke plaats Sittwe is een wereld verwijderd van de flat in de miljoenenstad Yangon waar ze naar toe moest verhuizen om haar man te kunnen bezoeken. Voor haar vierjarige dochtertje weeft ze verzinsels als het kind voor de zoveelste keer vraagt waar papa is. Die moet in dat kantoor een tijdje werken, heet het dan.

Pan Ei Mon (36) de echtgenote van de journalist Wa Lone, arriveert om met haar lotgenote naar de gevangenis te gaan. Sinds die fatale dag in december laveren de jonge vrouwen samen tussen hoop en wanhoop. „Voorheen kenden wel elkaar alleen van beelden op tv, maar nu zijn we als zussen”, zegt Chit Su Win.

Chit Su Win (links) en Pan Ei Mon, de echtgenotes van de gearresteerde journalisten foto: Sai Aung Main/AFP

In de armen van Pan Ei Mon kraait haar dochtertje van vijf maanden oud. „Ik dacht dat Wa Lone vrij zou zijn tegen de tijd dat onze baby geboren zou worden”, zegt Pan Ei Mon. Ze staart even voor zich uit. Dan vertelt ze met een glimlach hoe Wa Lone niet wilde dat ze zijn shirt schoonveegde nadat de elf weken oude baby bij de eerste ontmoeting met haar vader op zijn borst spuugde. Toen ze haar man een week later opzocht, droeg hij het shirt nog steeds. De geur van zijn dochtertje wilde hij zo lang mogelijk bij zich houden. „Mijn man heeft niets misdaan”, verklaart ze met dezelfde stelligheid als Chit Su Win. „Hij wilde van jongsaf aan journalist worden en dat zal hij blijven.”

Leider Myanmar: leger mag rebellen in Rakhine ‘vermorzelen’

Geweldscampagne

Buitenlandse journalisten hebben – op een sporadische korte persreis onder controle van de autoriteiten na – geen toegang tot dat deel van de provincie Rakhine waarvandaan in de zomer van 2017 in enkele weken tijd meer dan 700.000 Rohingya-burgers naar Bangladesh werden gedreven. Die geweldscampagne zetten leger en milities in gang nadat moslimstrijders in augustus grensposten hadden aangevallen.

Wa Lone en Kyaw Soe Oo maken deel uit van het Reuters-onderzoeksteam in Myanmar. Het Britse persbureau lobbyt vanaf het begin van de arrestatie via zo veel mogelijk kanalen voor hun vrijlating. Topadvocate Amal Clooney is op de zaak gezet. De arrestatie van de twee legt een aloud journalistiek dilemma bloot over werken met lokale staf: die heeft betere toegang maar is ook kwetsbaarder.

Time riep de pers als belaagde beroepsgroep uit als persoon van het jaar 2018.

Internationaal klinken oproepen om de twee journalisten vrij te laten. In campagnes gaan hun foto’s de wereld over. Wa Lone met twee opgestoken duimen boven de handboeien. De tengere Kyaw Soe Oo met zijn peuterdochter in zijn geboeide armen. Chit Su Win en Pan Ei Mon haalden zelfs de cover van Time: toen het Amerikaanse tijdschrift besloot dat het tijd was om de pers als belaagde beroepsgroep als persoon van het jaar 2018 voor het voetlicht te halen. Het exemplaar deed de ronde in de gevangenis. Ze lijken wel filmsterren, grapten de opgesloten echtgenoten trots.

Maar in Myanmar zijn de reacties op het werk van de twee journalisten heel wat negatiever dan daarbuiten. De stateloze en vervolgde Rohingya moslims worden door velen in Myanmar als illegale indringers beschouwd. Militairen en hun medestanders voeren campagne om de angst voor islamitische terreur flink aan te wakkeren. Op Facebook circuleren giftige reacties dat de twee journalisten landverraders zijn. Op straat horen de echtgenotes regelmatig negatieve commentaren. Pan Ei Mon werd uit haar huis gezet. In het nieuwe appartement dat ze met veel moeite vond, gedraagt ze zich zo onopvallend mogelijk, maar het is onzeker of ze er kan blijven.

„De arrestatie van Wa Lone en Kyaw Soe Oo is bedoeld als waarschuwing van de militairen aan journalisten: doe vooral geen onderzoek naar de mensenrechtenschendingen in de provincie Rakhine”, zegt Myint Kyaw. Als lid van Myanmar Press Council, de nog jonge Raad voor de Journalistiek, probeert hij sinds de beperkte hervormingen van 2011 in zeer moeilijke omstandigheden de persvrijheid te verdedigen. Met collega’s tekende hij tevergeefs bewaar aan toen de journalisten niet werden aangeklaagd onder de mediawet die de rechten van journalisten moet waarborgen, maar onder de draconische wet op staatsgeheimen. Hij constateert dat er in Myanmar nog altijd geen onafhankelijke rechtspraak is en dat hervormingen in de wetgeving maar nauwelijks op gang komt.

Aung San Suu Kyi

Adviseur van Staat en Nobelprijswinnares Aung San Suu Kyi, die persvrijheid hoog in het vaandel had toen ze sinds 1989 af en aan onder huisarrest verkeerde, heeft het niet voor de twee journalisten opgenomen. Ze verklaarde alleen dat de Reuters medewerkers niet berecht zijn vanwege hun journalistieke werk, maar vanwege het schenden van de wet op staatsgeheimen.

Suu Kyi’s relatie met media is verslechterd sinds haar regering in 2016 aan het roer kwam te staan. Kritische vragen beschouwt ze als ondermijnend in het precaire proces om het land met de nog altijd machtige militairen in democratischer vaarwater te krijgen, terwijl de klok doortikt naar de verkiezingen van 2020.

De World Press Freedom Index 2018 van Reporters without Borders plaatst Myanmar op nummer 137 van de 180 beoordeelde landen. De risico’s voor lokale journalisten zijn nog altijd niet te vergelijken met die tijdens de jaren van de absolute dictatuur. Maar na een periode van optimisme, raken de oude voorzorgsmaatregelen weer in gebruik. Afspreken in restaurants met zoveel mogelijk privacy, codewoorden in conversaties, af en toe uit beeld verdwijnen. Ze proberen te wikken en te wegen waar de grenzen liggen, al valt dat nauwelijks vast te stellen vertelt een journaliste die net als zoveel van haar collega’s jarenlang gevangen zat. „Tijdens de militaire dictatuur was ik een vijand van de staat en nu ben ik opnieuw een vijand van de staat”, concludeert ze in een stille hoek van een restaurant. Haar collega die ook langdurig opgesloten werd, constateert: „Ze kunnen ieder van ons elk moment gevangen zetten.” Ze lachen vreugdeloos en buigen zich over de gestoomde vis en gebakken rijst.

We hopen op een vrijlating via een presidentieel pardon, zeggen Pan Ei Mon en Chit Su Win voordat ze naar de gevangenis vertrekken. Maar hun gezichten maken duidelijk hoe pijnlijk fragiel die hoop is.

Dit artikel is op vrijdag 11-01-2019 geactualiseerd met de uitspraak in het hoger beroep.

    • Minka Nijhuis