Kabila speelt opponenten handig tegen elkaar uit

Verkiezingsuitslag

Niet de favoriet Martin Fayulu maar Felix Tshisekedi is door de kiescommissie uitgeroepen tot winnaar. Dat lijkt het gevolg van een deal met Kabila.

Een door aanhangers van Felix Tshisekedi verbrand reclamebord van de vertrekkend president Joseph Kabila.
Een door aanhangers van Felix Tshisekedi verbrand reclamebord van de vertrekkend president Joseph Kabila. Foto Hugh Kinsela Cunningham/EPA

Het is de gebruikelijke tekortkoming van de Afrikaanse politiek: door opportunisme gedreven weet de oppositie zich niet te verenigen. Van die zwakte maakte de Congolese president Joseph Kabila behendig gebruik bij de verkiezingen waar zijn opvolger moest worden gekozen. Eerst deed hij dat door zich in te spannen voor zijn eigen impopulaire kandidaat Emmanuel Shadary. Toen dat niet lukte, slaagde hij er in om de plooibare oppositiekandidaat Felix Tshisekedi voor zijn kar te spannen.

Donderdag werd Tshisekedi tegen alle verwachtingen in door de kiescommissie uitgeroepen tot winnaar. Er zijn sterke aanwijzingen dat niet hij, maar de andere oppositiekandidaat, Martin Fayulu, de meeste stemmen kreeg. Donderdag spraken velen in binnen- en buitenland hun ongeloof uit over de uitslag. Hoewel er drie doden vielen bij demonstraties, bleven grote onlusten op dat moment uit.

Politici in de hoofdstad Kinshasa zijn bovenal geïnteresseerd in zelfverrijking. Dat is traditie. Al in de negentiende eeuw runde de Belgische koning Leopold het land als zijn persoonlijke eigendom en wingewest. Congo is opgericht om te plunderen en kende nooit behoorlijk bestuur. President Mobutu zei ooit: „Mijn gezicht staat op ieder bankbiljet, dus al dat geld is van mij.” De huidige politici laten zien dat de geest van Mobutu nog springlevend is.

Politiek is business. Naast de multimiljonair Kabila spelen de zakenlui-annex-politici Jean-Pierre Bemba en Moïse Katumbi een doorslaggevende rol. Ze werden door vals spel van Kabila gediskwalificeerd voor de opvolgingsrace en stelden toen hun kapitaal beschikbaar voor de verkiezingscampagne van Martin Fayulu.

Onder aanmoediging van vermoedelijk Angola en Zuid-Afrika en door bemiddeling van de Kofi Annan Foundation, die zich inzet voor vrije en eerlijke verkiezingen, sloten alle oppositiekandidaten in november een akkoord. In Genève spraken ze af om gezamenlijk op te trekken bij de verkiezingen in december.

Kabila rook het gevaar van een oppositieblok. Daarnaast gunde Tshisekedi de overwinning bij nader inzien toch niet aan Fayulu. Daags na de overeenkomst trok Tshisekedi zich terug en begon hij aan te pappen met de regering.

„Hoe kan het dat zo’n rijk land zulke armoedige inwoners heeft”, vroeg Fayulu zich af tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Goma vorige maand. Een steenrijk land met koper, kobalt, tin, zink, goud, diamanten, uranium, olie en nog veel meer grondstoffen, maar met een zwakke overheid, bracht een kleine groep zakenlui fortuin en alle anderen misère.

Foto Caroline Thirion / AFP
Foto John Wessels / AFP
Foto John Wessels / AFP
Aanhangers van Felix Tshisekedi vieren zijn overwinning.

Partijtjes op zondagmiddag

Bemba en Katumbi komen beiden uit zeer rijke families. Ze groeiden op met de gewoonte van partijtjes met champagne op de zondagmiddag. De komst van de nieuwe Beaujolais uit Frankrijk betekende een jaarlijks hoogtepunt. Hun onderwijs genoten ze op dure scholen in België. De familie van Bemba beheerde plantages in het noorden, de ouders van Katumbi werden rijk door handel en smokkel in de zuidelijke regio Katanga. Het familiekapitaal lanceerde deze tycoons in de politiek.

Omdat Kabila de ambities van Bemba en Katumbi voor het presidentschap succesvol had gedwarsboomd, besloten zij terug te slaan door Fayulu te steunen. Ze stelden onder andere een vliegtuig aan hem beschikbaar, noodzakelijk om campagne te voeren in een immens land met heel weinig infrastructuur. Fayulu, die ook uit de zakenwereld komt maar daar geen kapitalen aan heeft overgehouden, beloofde een interim-president te zullen zijn en na twee jaar vrije verkiezingen te organiseren.

Zoon van een straatvechter

Hoewel Tshisekedi nu door de oppositie als verrader wordt gezien, is hij uit ander hout gesneden dan de superrijke politici. Zijn partij, de UPDS, heeft als enige overal in het land kantoren en aanhangers. Zijn vader, Etienne Tshisekedi, was al even zelfingenomen als veel andere Congolese politici, maar hij toonde zich dertig jaar lang een straatvechter, tegen Mobutu, Laurent Kabila en diens zoon Joseph.

De familie woont in een relatief eenvoudige huis in de middenstandswijk Limete in Kinshasa. Daar overleggen partijleden al jarenlang over het omverwerpen van de macht – bijeenkomsten die op een soapserie begonnen te lijken.

Via een achterdeur lijkt het Felix Tshisekedi nu toch gelukt om aan de macht te komen, al is momenteel onbekend hoe afhankelijk hij als president zou zijn van de kliek rond Kabila. Tegelijkertijd is de oppositie nu ernstiger verdeeld dan aan het begin van de verkiezingsstrijd twee jaar geleden.

Felix Tshisekedi

Tot voor kort stond Tshisekedi (55) in de schaduw van zijn vader Etienne. Die richtte in 1982 oppositiepartij UDPS op en groeide uit tot rivaal van dictator Mobutu en later van vader en zoon Kabila. Etienne Tshisekedi stierf in 2017. Felix studeerde in Brussel en runde van daaruit het UDPS-kantoor voor de diaspora. Gevraagd naar zijn gebrek aan bestuurlijke ervaring antwoordde hij: „Het is waar dat ik geen ervaring heb in slecht bestuur of het plunderen van mijn land.” Als president zegt hij de armoede te willen bestrijden.

Martin Fayulu


Martin Fayulu (62), afkomstig uit het westen van het land, werkte twintig jaar voor het Amerikaanse olieconcern Exxon Mobil in Congo, Nigeria, Ethiopië, de VS en Frankrijk. Sinds 2006 is hij lid van het parlement, waar zijn partij nu slechts drie van de 500 zetels heeft. Ondanks, of dankzij, zijn kleine achterban werd hij de compromiskandidaat van de oppositie. Congolezen kenden hem vooral als fervent deelnemer aan de demonstraties die de laatste twee jaar zijn gevoerd tegen Kabila’s uitstel van de verkiezingen.

Jean-Pierre Bemba

Als persoonlijk assistent van Mobutu was Jean-Pierre Bemba al jong politiek actief. In 2002 hielp zijn MLC-militie de president van buurland Centraal Afrikaanse Republiek met het neerslaan van een staatsgreep, waarbij zijn strijders met grof geweld huishielden onder de bevolking. Bemba (56), die vanaf 2003 als vicepresident diende, werd in 2008 in België gearresteerd en uitgeleverd aan het Internationaal Strafhof. Na tien jaar in de cel in Scheveningen werd hij vorig jaar in hoger beroep vrijgesproken van oorlogsmisdaden.

Moïse Katumbi

Katumbi, voorheen gouverneur van de grondstoffenrijke provincie Katanga, heeft zich geliefd gemaakt door het aanleggen van wegen en het bouwen van scholen en ziekenhuizen. Bovendien wist hij zijn voetbalclub TP Mazembe zeer succesvol te maken. Kabila zag hem als zijn kroonprins, tot Katumbi (54) in 2015 bekendmaakte het tegen hem op te willen nemen bij de verkiezingen. Hij moest het land verlaten om veroordeling voor valse corruptieaanklachten te ontlopen en verblijft sindsdien vooral in Europa.

Joseph Kabila

Na de moord op zijn vader Laurent-Désiré, die in 2001 werd doodgeschoten door een lijfwacht, kwam Jospeh Kabila aan de macht. Hij werd geboren in het oosten van het land, vocht mee met de strijders van zijn vader tegen Mobutu en leidde later het leger in de grote Congolese oorlog (1998-2003), waarbij miljoenen doden vielen. Ook als president heeft hij de situatie in het oosten niet veilig kunnen maken. Kabila (47) wordt beschuldigd van grootschalige corruptie, die hem en zijn familie schatrijk heeft gemaakt.

    • Koert Lindijer