Opinie

Let op. Poetin aast nu op Wit-Rusland

Vladimir Poetin heeft zijn blikveld verlegd naar Belaroes, schrijft . Niet Oekraïne, maar Wit-Rusland wordt het nieuwe strijdtoneel.

Poetin en Loekasjenko tijdens een ontmoeting op 28 december 2018
Poetin en Loekasjenko tijdens een ontmoeting op 28 december 2018 Foto Kirill Kudryavtsev /AP

Het was de grap van de dag op het Russischtalige internet. Na een bezoek aan het Kremlin op 29 december liet de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko vier zakken aardappelen achter voor zijn Russische ambtgenoot, bij wijze van nieuwjaarsgeschenk. Volgens Loekasjenko’s persvoorlichter ging het om ‘super-de-luxe aardappelen’ uit de presidentiële moestuin. Foto’s van de vier juten zakken op de lakvloer van het Kremlin zorgden alom voor hilariteit.

Maar voor Loekasjenko viel er weinig te lachen die dag. Nadat hij eerder die week onder hoge druk had ingestemd met een werkgroep die de ‘verdere integratie’ van Rusland en Wit-Rusland gaat voorbereiden, moest hij dit keer voor het oog van de camera’s bevestigen dat het menens is. „We gaan serieus praten over ons verdere samenleven in deze moeilijke, ongerieflijke wereld,” mompelde hij zichtbaar ongemakkelijk. „Daar is geen ontkomen aan.” Veel keus had de Wit-Russische president-voor-het-leven niet: zijn regime is volledig afhankelijk van gesubsidieerde Russische gas en olie.

De afgedwongen knieval van Loekasjenko leidt tot speculatie over de Russische intenties. Poetins persvoorlichter benadrukte na afloop dat Rusland niet van plan is Wit-Rusland in te lijven, wat op zichzelf al een absurd gegeven is. In haar column in de Washington Post beschreef Anne Applebaum vorige week dat Poetin verlegen zit om „spectaculaire successen in het buitenland” waarmee hij zijn populariteit op kan krikken. Nu de euforie in Rusland over de annexatie van de Krim en de interventie in Syrië is weggezakt, rijst de vraag: is Wit-Rusland het volgende slachtoffer?

Op het oog een warme, haast symbiotische band

Op het eerste gezicht is de band tussen Rusland en Wit-Rusland warm, haast symbiotisch. In ruil voor goedkope energie danst Loekasjenko naar de pijpen van Moskou en doet Wit-Rusland braaf mee aan alle Russische pogingen om grip te houden op de voormalige Sovjetrepublieken, zoals de Euraziatische Economische Unie en de Collectieve Veiligheidsverdragsorganisatie. Ook vormen beide landen sinds 2000 de zogenaamde ‘Uniestaat’ – een vaag politiek project dat 19 jaar lang vooral op papier heeft bestaan, maar dat het Kremlin nu ineens van zolder haalt.

Rusland heeft het loyale buurlandje (een krappe tien miljoen inwoners) nooit echt serieus genomen als onafhankelijke staat. Zo weigert het Wit-Rusland aan te duiden met de officiële naam, Belaroes, maar gebruikt het in plaats daarvan de oude Sovjetnaam Beloroessija. Een subtiele vernedering die Loekasjenko op het oog gelaten ondergaat.

De annexatie van de Krim was een wake-up call

De Russische annexatie van de Krim in 2014 en de oorlog in de Donbas waren een wake-up call. De Wit-Russische president begreep dat Moskou, hechte banden of niet, wel eens hetzelfde trucje zou kunnen uithalen met zijn land. Hoewel hij de annexatie formeel steunde, zette Loekasjenko sindsdien een paar symbolische stapjes richting het Westen, zoals het vrijlaten van politieke gevangenen en de introductie van visumvrij reizen voor EU-burgers – tot woede van Rusland. Ook wierp hij zich op als bemiddelaar tussen Rusland, Oekraïne en Europa in het Oekraïens vredesoverleg.

Moskou liet in 2017 zien wie de baas was door op Wit-Russisch grondgebied de grootste militaire oefening sinds de Sovjettijd te organiseren. Sommige commentatoren waarschuwden dat het Russische leger na de oefening wel eens kon blijven plakken, maar Rusland trok zijn soldaten netjes terug. Toch doet Loekasjenko steeds nerveuzer over de grote buurman. Afgelopen november vertelde hij een groep Amerikaanse analisten op bezoek in Minsk dat zijn land geen behoefte had aan Russische militaire bases. Midden december beschuldigde Loekasjenko de Russische leiders openlijk van plannen om zijn land te annexeren: ‘Sommigen hebben het over diepere integratie. Anderen zeggen ronduit – we wachten erop dat jullie met je zes oblasten [bestuurlijke provincie] onderdeel worden van de Russische Federatie.’ Een week later werd hij op het matje geroepen om te praten over de werkgroep.

De waan van nationale grootsheid

De integratieplannen komen op een omineus moment. Poetins populariteit is tanende. De Russische economie zit in het slop en onder het huidige kleptocratische regime zijn structurele hervormingen uitgesloten. Het enige wat de Russische leiders hun volk kunnen bieden is de waan van nationale grootsheid. Maar veel speelruimte om hun revanchisme te botvieren is er niet: een invasie van Oekraïne zou te veel geld en levens kosten; een aanval op de Baltische Staten is zelfs nu Trump de NAVO ondermijnt, te riskant; en manoeuvres in Centraal-Azië kunnen leiden tot frictie met China.

Lees ook: De navelstreng van Rusland naar de Krim is kwetsbaar

Voor Wit-Rusland gaat dit allemaal niet op. Het kleine, geïsoleerd land is volledig afhankelijk van Moskou’s grillen. Ondanks Loekasjenko’s voorzichtige toenadering tot het Westen zal niemand voor hem in de bres springen bij Russische agressie. Daarbij, er hoeft geen wapengekletter aan te pas te komen: zo nodig kan Poetin Wit-Rusland dwingen zichzelf van de kaart te integreren. Wellicht blijft het bij een waarschuwing om Loekasjenko in het gelid te houden, maar voor hetzelfde geld begint Rusland in 2019 de Wit-Russische staat te onttakelen.

Bij een bezoek van de Letse premier op 8 januari sloeg Loekasjenko ineens een heel andere toon aan. Na een uiteenzetting over het belang van Rusland voor de Wit-Russische economie gaf hij eerlijk toe dat de verhoudingen met Moskou gecompliceerd zijn. „Maar u moet begrijpen,” voegde hij toe, „dat Rusland voor ons niet zomaar een bevriend land is – daar woont ons broedervolk.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.