Recensie

Recensie Beeldende kunst

Kunstenaar Jan Svankmajer walgt van het menselijk bestaan

Tentoonstelling Het surrealistische, analoge oeuvre van de Tsjechische kunstenaar Jan Svankmajer blijkt nog verrassend actueel. Zijn dissidente animatiefilms gaan vaak over machtsmisbruik en zijn nu te zien in Eye.

Jan Svankmajer, Virile Games (1988)
Jan Svankmajer, Virile Games (1988)

Volgens de Tsjech Jan Svankmajer (1934) is de tast ons belangrijkste, want oudste zintuig. Daarna komt het horen, en pas daarna het zien. Ons oog is bovendien, schrijft hij in zijn Tien Geboden (voor beeldende kunstenaars), oververmoeid geraakt door de hedendaagse beeldcultuur. ‘Vertrouw op het lichaam!’ is zijn advies, en vertrouw op de directe, tastbare relatie tot de omringende wereld.

Het is een opmerkelijk uitgangspunt voor een filmmaker en beeldend kunstenaar. Maar zijn films, tekeningen en sculpturen, te zien op de tentoonstelling The Alchemical Wedding in Eye, maken direct duidelijk wat hij bedoelt. Zoals de korte film Fantasie in G mineur (12 minuten) uit 1965. Onder de klanken van het orgelwerk van Bach beweegt de camera, alsof een muzieknotatie wordt gevolgd, van links naar rechts, langs oude gepleisterde muren en langs bakstenen vol met gaten en spleten, langs gebarsten tegels en afbladderende verf. Tot in het kleinste detail registreert de camera de textuur van de wollen jas van de organist, het kraken van zijn leren schoenen. De filmbeelden vormen een soort rebus van beeld en geluid, soms in unisono, dan weer dissonant.

Lees ook over de première van Svankmajers laatste film: Geen film van Svankmajer kan zonder onsmakelijke etenswaar

Het oeuvre van Svankmajer, die is opgeleid aan de kunstacademie in Praag, staat in het teken van het verzet tegen machtsmisbruik en politieke dictatuur, een verzet dat ertoe leidde dat hij van 1973 tot 1979 een filmverbod kreeg opgelegd. Zijn werk komt voort uit de dissidente kunstscene van de jaren vijftig en zestig en heeft alle kenmerken van het bevrijdingsélan dat leidde tot de Praagse lente.

De kunstenaar Svankmajer wordt gedreven door een onstuitbare dadendrang, terwijl hij is getekend door een houding van cynisme en van achterdocht jegens zo’n beetje alles. „Onderdrukking is geen uitvinding van totalitaire systemen”, aldus Svankmajer, „het is de prijs die de mensheid betaalt voor de beschaving”. Daarom is volgens hem de taak van de kunst, van alle kunst, om de confrontatie aan te gaan met machtsstructuren.

Deze autocratische, nonconformistische houding herkende hij bij de Praagse Surrealistische Groep, waar hij zich in 1970 bij aansloot. ‘Surrealisme’ betekent voor Svankmajer: het tot leven wekken van alledaagse voorwerpen. En dit tot leven wekken geldt niet alleen voor de dingen om ons heen, maar ook voor onszelf: wij moeten onze verbinding met de vitale materie herstellen en onszelf herprogrammeren. Wij maken, net zo goed als voorwerpen, deel uit van de stoffelijke wereld.

Lees ook de column van Joyce Roodnat over Svankmajer

‘Animistische cinema’ is hem daarom op het lijf geschreven. Stop-motionfilm is voor Svankmajer een alchemistisch laboratorium, waarin hij, met grote precisie en beheersing van technische middelen, door middel van bezweringen en riten het leven dat besloten ligt in de dingen bevrijdt. Animatie, of stop-motionfilm, problematiseert de zogenaamde ‘natuurlijkheid’ van gewone film. In zijn films schept Svankmajer nieuwe en vreemde levensvormen, en hij wil de illusie van een stabiele realiteit ondergraven. In een absurde choreografie van objecten is het onderscheid tussen mensen en dingen vloeibaar geworden.

Een meesterwerk is de film Dimensions of Dialogue (1982). In het deel ‘Table Talk’ zien we hoe twee groteske, portretvormige assemblages, de ene gecomponeerd van groente en fruit en de andere van potten, pannen en keukengerei, elkaar, en profil, ontmoeten, met elkaar in gesprek geraken en elkaar vervolgens verslinden. Het voedsel wordt gesneden, gehakt, gepureerd en ten slotte uitgekotst. De keukengerei-groteske ontmoet daarop een groteske bestaande uit boeken en schrijfwaren en delft nu zelf het onderspit: de boeken smijten met servies, enveloppen vermalen bestek. Uiteindelijk, na een reeks metamorfosen, wordt alles herleid tot de oermaterie van klei, waarna een ‘gepassioneerde dialoog’ volgt tussen twee geboetseerde hoofden van een man en vrouw, met een al even gewelddadige uitkomst.

Walging

Eten en gegeten worden, daar lijkt het uiteindelijk allemaal om te gaan. De tentoonstelling is een ode aan het fenomeen van de spijsvertering, in al haar facetten, van prachtig uitgestald voedsel tot uitwerpselen. We eten niet alleen vlees, we zijn het ook, en dan niet in de zin van ‘flesh’ maar van ‘meat’. Een grote walging van het menselijk bestaan én een verlangen naar zuivering en naar het sublieme, liggen hier vlakbij elkaar. En wat ook belangrijk is: niets gaat verloren, alles transformeert zich in een nieuwe gedaante, een nieuwe levensvorm. De uitgekotste materie neemt weer deel aan een volgende fase in de rondedans van het leven.

Eten en gegeten worden, daar lijkt het allemaal om te gaan

Dit anti-humanistische programma maakt het werk van Svankmajer, dat door het analoge, handgemaakte en surrealistische karakter ervan ouderwets aandoet, tegelijkertijd verrassend actueel. Het sluit aan bij het denken van vertegenwoordigers van ‘New Materialism’ en van hedendaagse filosofen als Timothy Morton (Dark Ecology, Hyperobjects) waar geen onderscheid meer wordt gemaakt tussen subject en object, tussen ‘humans’ en ‘non-humans’, en waarin voorwerpen net zo goed handelen en ons manipuleren of beïnvloeden als wij hen. Zo kan Svankmajer beschouwd worden als vertegenwoordiger van een nieuw biopolitiek en ecologisch perspectief.

Jan Svankmajer, A Big Adventure Story, 1997-1998, collage

Een ander hoogtepunt is de film Leonardo’s Diary (1972). Fragmenten en details uit tekeningen van Leonardo zijn geanimeerd - baardharen vloeien als rimpelingen in een wateroppervlak, Maria slaat haar ogen op of kijkt opzij, strijders vallen over elkaar heen in veldslagen - en worden afgewisseld met found footage uit het echte leven, van beelden van voetbalwedstrijden en rellen op straat.

Deze film was de aanleiding tot het filmverbod dat Svankmajer werd opgelegd. Het verbod heeft hem niet gehinderd. Integendeel, zijn praktijk is een indrukwekkend voorbeeld van een artistieke mentaliteit die gevormd is door het Oost-Europese politieke regime en die door alle muren heengaat. Svankmajer greep het verbod aan om zich te bekwamen in andere media, zoals tekeningen, de ontwikkeling van een ‘Bilderlexikon’, scenario’s, sculpturen, readymades en allerlei ‘tactiele experimenten’. Kortom, hij wijdde zich aan de ontwikkeling van wat hij noemt ‘cinema door andere middelen’. Svankmajer laat zich door niets en niemand tegenhouden.