Salvini zoekt hoofdrol bij Europese nationalisten

machtsvorming Italiaanse nationalistische politici nemen het voortouw bij pogingen om Europabrede bewegingen op te zetten. Maar de nationalisten zijn te verdeeld om een sterke machtsfactor te kunnen zijn.

Marine Le Pen met de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini op een congres in oktober.
Marine Le Pen met de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini op een congres in oktober. Foto Alessandro Di Meo/EPA

We moeten nu de revolutie in heel Europa brengen”, zei de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini in zijn nieuwsjaarsboodschap – en daarom is hij deze woensdag in Polen. Hij wil onderzoeken of zijn partij Lega kan gaan samenwerken met de regerende Poolse partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS).

Zijn droombeeld: na de verkiezingen van het Europees Parlement in mei ontstaat er een grote fractie van nationalisten uit verschillende lidstaten. Samen zullen zij de Europese Unie wegsturen van verdere integratie en een einde maken aan de rol van de Europese instituties, ten gunste van de naties. Dat is wat Salvini’s revolutie inhoudt.

In een gesprek in Warschau met de eigenlijke baas van deze partij, Jaroslaw Kaczynski, hoopt Salvini de Polen overhalen mee te doen aan zo’n fractie. Ze delen een conservatieve, nationalistische agenda en verzet tegen migratie. Maar Kaczynski lijkt Salvini niet helemaal te vertrouwen. De Legaleider stelt zich in zijn ogen te vriendschappelijk op tegen de Russische president Vladimir Poetin.

Veel hoop, een zoektocht naar nieuwe verbanden en, ondanks de geestverwantschap, veel onderling wantrouwen en tegengestelde belangen en tradities. Dat is in het kort de toestand van nationalistisch en populistisch rechts in Europa aan het begin van verkiezingsjaar 2019.

De hoop is gebaseerd op peilingen die nationalisten van verschillende signatuur in veel landen electorale winst beloven. Maar ze beginnen wel met een achterstand, want hun uitgangspositie in het Europees Parlement is slecht. De nationalistische kant van het politieke spectrum wordt als geen andere getroffen door Brexit. Van de drie fracties in het Europees Parlement die nu een nationaler Europa nastreven, draaien er nu twee om Britten.

De Vijfsterrenbeweging is op dit moment de junior in een fractie met UKIP. De Tories vormen de grootste delegatie in de fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECR). Die is de op twee na grootste in het Europees Parlement, en heeft in meer landen leden – vaak een-of tweemansfracties uit kleine landen, zoals de ChristenUnie en SGP. Na Brexit moet deze fractie als zij wil voortbestaan een nieuwe basis vinden.

  1. Welke partijen kunnen een nieuwe basis vormen?

    ‘Klassiek’ eurosceptische partijen, zoals Tories en ChristenUnie, zijn intussen minder makkelijk te vinden dan radicaal-rechtse of hard-nationalistische partijen. Partijen genoeg die de Europese Unie min of meer willen opblazen. Van runner-up Alternative für Deutschland in Duitsland tot de christelijk-nationalistische regeringspartij Fidesz van premier Viktor Orbán in Hongarije, van de anti-islampartij PVV tot het Spaanse extreem-rechtse Vox.

    Als je alles bij elkaar optelt, zouden deze partijen volgens peilingen en voorspellingen een ‘nationalistisch’ blok kunnen vormen dat kan wedijveren met de twee traditionele machtspartijen in het Europees Parlement: de christen-democratische EVP en de sociaal-democraten S&D.

  2. Wie smeedt van zulke uiteenlopende partijen een eenheid?

    Daarvoor werpt Salvini zich nu op. Zijn Lega vormt op dit moment een radicaal-rechtse fractie in het Europees Parlement met de partijen van onder meer Marine Le Pen en Geert Wilders, en de Oostenrijkse FPÖ. Die basis wil hij nu verbreden.

    In ieder geval hoopt Salvini dit voorjaar in Florence of Bologna een internationaal evenement te organiseren met gelijkgestemden, om gezamenlijk de aanval te openen op wat hij „de bunker” van Brussel heeft genoemd. Het officiële doel is niet meer, zoals partijgenoten in het verleden hebben geroepen, uit de eurozone te stappen. Minister Lorenzo Fontana, ook een ex-Europarlementariër, formuleerde het tegen de Huffington Post zo: „We willen de tweede groep in Straatsburg worden en zo de keuzes van het Europees Parlement mee bepalen, misschien door een meerderheid te vormen met de EVP.” De Lega hoopt te voorkomen dat de EVP en de socialisten samen alles blijven bedisselen.

  3. Hoe kunnen de nationalisten een machtsblok vormen?

    Salvini, die ruim tien jaar Europarlementariër is geweest, kent de partijverhoudingen. Als Le Pens Rassemblement National en zijn Lega er beide in slagen hun hoge verwachtingen van de verkiezingen in eigen land waar te maken, vormen zij een stevig blok. Maar genoeg is dat niet om de tweede fractie in het Europees Parlement te worden. Daar komt Polen in beeld. Regeringspartij PiS is nu de grootste partner van de Tories, en is dus op zoek naar nieuwe vrienden.

    Net als de Italiaanse regering voert ook de Poolse stevige gevechten met Brussel – zij het niet dezelfde: in Italië gaat het vooral over de begroting en migratie, in Polen om de rechtsstaat. In het gevecht om Europees geld zijn hun belangen tegengesteld: meer geld voor Zuid-Europa betekent minder geld voor het oosten.

    Bovendien lijkt de ECR in de aanloop naar het vertrek van de Britten al een andere richting ingeslagen. Onder Poolse aanvoering heeft de overkoepelende partij, ACRE, de Tsjech Jan Zahradil aangewezen als beoogd fractieleider (Spitzenkandidat). Zahradil wil de ECR vooral in het oosten van de Unie uitbreiden. Hij lonkt opzichtig naar Fidesz, de partij van de Hongaarse premier Viktor Orbán. Maar die is lid van de christen-democratische EVP, en zegt dat te willen blijven. Bovendien is Hongarije hoe dan ook met straks 21 zetels geen grote speler in het Europees Parlement.

  4. En Lega’s coalitiepartner, de Vijfsterrenbeweging?

    Die is naarstig op zoek naar vrienden in Europa. In Straatsburg zitten ze nu in de eurosceptische fractie van Europa van Vrijheid en Directe Democratie (EFDD). Maar dat wringt. De Vijfsterren zette andere accenten. Ze delen Salvini’s strijdkreet van een „aanval op de elite’’. Maar ze zijn minder fel tegen migratie en neigen meer naar traditioneel linkse programmapunten als milieu en sociale zekerheid.

    Bovendien zal Salvini in de aanloop naar de Europese verkiezingen in elk geval blijven samenwerken met Marine Le Pen. Zij was jarenlang zijn grote voorbeeld, nu geeft de populariteit van Salvini in Italië haar nieuwe energie. De Vijfsterrenbeweging, heeft vaak gezegd dat ze nooit met Le Pen in één fractie zal gaan zitten.

  5. En de gele hesjes?

    Een jaar geleden flirtte de Vijfsterren nog met de beweging En Marche van president Emmanuel Macron. Die liet zich niet verleiden. Nu steekt partijleider Luigi Di Maio de hand uit naar Macrons tegenspeler, de gelehesjesbeweging.

    Lees ook: Marine Le Pen is niet meer alleen tégen: ‘We kunnen de EU radicaal veranderen, van binnenuit’

    We delen jullie strijd, schreef hij maandag op het Vijfsterrenblog. „Gele hesjes, niet opgeven, de politiek is doof geworden voor de eisen van de burgers. Hou vol.” Of de Gele Hesjes zelf ook als partij meedoen aan de verkiezingen voor het Europees Parlement, is nog onduidelijk, maar om dat te stimuleren bood Di Maio alvast het gebruik van het internetplatform aan dat zijn eigen partij gebruikt.