Opinie

    • Ian Buruma

Japan first : Trump als riskant rolmodel

Japan Nationalistische Japanners nemen Trump als voorbeeld, schrijft . Daarmee slaan ze een duister pad in.

Premier Abe en president Trump tijdens hun persconferentie in de tuin van het Witte Huis in juni 2018
Premier Abe en president Trump tijdens hun persconferentie in de tuin van het Witte Huis in juni 2018 Foto Shawn Thew/EPA

Zelfs walvissen voelen nu de invloed van Trump. Japan trekt zich dit jaar terug uit de Internationale Walvisvaart Commissie (IWC) en begint weer aan de commerciële walvisvangst in de Japanse wateren. Consumptie van walvisvlees is volgens de conservatieve regering van premier Abe een oude Japanse traditie, hoewel het aantal Japanners dat hier daadwerkelijk gebruik van maakt nu miniem is. Uittreden uit de IWC betekent wel dat Japan nu alleen in Japans vaarwater op walvissen mag jagen, en daar bevindt zich een beperkt aantal van deze dieren.

Lees ook: Eten van walvis is Japanse cultuur

De reden voor de Japanse beslissing heeft weinig te maken met traditie, of handel; het gaat om de politiek. Het is een geschenk aan enkele partijgenoten van Abe die streken vertegenwoordigen waar nog jagers of walvissen zitten, en aan nationalisten die zich niet door buitenlanders in internationale instellingen willen laten voorschrijven wat wel of niet mag.

Leverancier Amerikaanse strijdkrachten

Volgens het liberale dagblad Asahi Shimbun was het besluit van de Japanse regering geïnspireerd door Trumps „America First.” Abe staat voor „Japan First.” Dit zal Trump niet storen, maar het is wel schadelijk voor Japans imago als een land dat zich lang heeft ingezet voor internationale samenwerking.

Premier Abe heeft een gecompliceerde verhouding met de VS. Hij leeft nog steeds in de schaduw van zijn beruchte grootvader, Nobusuke Kishi, een politicus die in 1945 werd gearesteerd als oorlogsmisdadiger, maar die zich na de oorlog ontpopte als een trouwe bondgenoot van de VS tegen het oprukkende communisme. Hoewel Abe net als Kishi een nationalist is, stelt hij tegelijkertijd alles in het werk om bij de VS in de gunst te blijven. Abe’s doel is om de droom van zijn grootvader te realiseren. Hij wil de pacifistische grondwet, die in 1946 door de Amerikanen is opgelegd, herzien. Een nieuwe „patriottische” en mogelijk meer autoritaire grondwet zou in de eerste plaats dienen om Japanse strijdkrachten te legaliseren.

Japan heeft in veel opzichten geprofiteerd van zijn omarming van de VS. De Japanse naoorlogse grondwet vormt ook de basis van de liberale democratie. Voor het eerst werden algemeen kiesrecht, vrijheid van meningsuiting, en individuele rechten wettelijk gegarandeerd. En omdat Japan geen oorlog meer mocht voeren, kon het alle aandacht richten op de opbouw van zijn industriële macht. Daarbij werd er goed verdiend aan de verschillende conflicten van de Amerikanen in Azië, omdat Japan kon dienen als leverancier van de Amerikaanse strijdkrachten.

Lees ook: Abe omzeilt pacifisme, maakt Japanners razend

Stuipen op het lijf

Het bondgenootschap met de VS is voor Japan vooralsnog essentieel. Het veiligsheidsverdrag met de VS is de enige bescherming tegen vijandige machten; de opkomst van China jaagt Japanners de stuipen op het lijf. Dit verklaart waarom Abe, na Theresa May, de eerste buitenlandse leider was die in 2017 naar Amerika vloog om Trump met zijn overwinning te feliciteren.

Maar de naoorlogse Japanse democratie werd door Amerikaanse inmenging ook vertroebeld. Japan was net als Italië een ‘frontland’ van de Koude oorlog. En net als de Italiaanse christen-democraten, werd de conservatieve Liberaal Democratische Partij in Japan zwaar door Amerikaans geld gesubsidieerd om te zorgen dat geen linkse partij aan de macht kon komen. Het resultaat was een de facto éénpartijstaat. In Italië kwam daar een einde aan. In Japan nog niet, zij het dat de LDP nu wel coalities moet vormen.

Rechtse nationalisten als Abe leiden daarom aan een zekere mate van schizofrenie. Ze zijn blij met de ondersteuning uit Amerika, en met de militaire bescherming. Maar zij hebben het land gebonden aan een ‘buitenlandse’ grondwet die Japan het recht ontneemt om conflicten gewapend te beslechten. Nationalistische Japanners hebben ook pijnlijke herinneringen aan het Tokio-tribunaal, waarin buitenlandse rechters na de oorlog moesten oordelen over Japanse leiders. Grondwet en tribunaal gelden voor rechtse nationalisten als verfoeilijke symbolen van nationale vernedering.

Zij willen de door Amerikanen in het leven geroepen naoorlogse orde (overigens met steun van de meeste Japanners), ongedaan maken. Het gaat hier niet alleen om het gewraakte Artikel 9, die het gebruik van militaire macht grondwettelijk verbiedt. Onderwijs, noodwetgeving, en de politieke functie van de keizer spelen in rechtse kringen ook een belangrijke rol.

Lees ook: Keizer Japan pleit subtiel voor pacifisme

Artikel 9 kan alleen worden herzien als 45 procent van het parlement daarmee instemt en er ook nog een volksstemming volgt. Door zijn grote verkiezingsoverwinning in 2017 kan Abe waarschijnlijk rekenen op die 45 procent. Of hij het volk ook mee zou krijgen is twijfelachtiger, maar hij is van plan het te proberen. In het onderwijs heeft hij al succes behaald. ‘Patriottisme’ en ‘moreel onderricht’ zijn nu officiële doelstellingen. Dit betekent dat scholieren nu op prille leeftijd wordt bijgebracht dat gehoorzaamheid aan de staat voorgaat op individuele rechten en vrijheid van denken. Het houdt ook in dat de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, als die überhaupt ter sprake komt in het klaslokaal, nu meer zal worden gezien als een heldhaftige onderneming waar Japanners trots op kunnen zijn.

Rem op revanchisme

Ondanks zijn eigen grote gebreken en misdadige oorlogen had Amerika tot niet zo lang geleden een imago van openheid en democratie. Dit werkte als rem op Japans revanchisme; de Amerikanen moesten daar niets van hebben. Maar al te veel afhankelijkheid van Amerikaanse militaire bescherming heeft ook een minder positief effect gehad, net als in West-Europa. Japan is, meer nog dan de EU, een soort vazalstaat van de VS geworden. De Japanners moeten min of meer doen wat de Amerikanen willen. Het gebrek aan verantwoordelijkheid voor de eigen defensie werkt politiek infantilisme in de hand.

De VS zijn onder president Trump een stuk minder betrouwbaar geworden. Dit heeft misschien als gevolg dat Japanners (en Europeanen) moeten nadenken over hoe ze verder moeten zonder de Amerikanen. Maar ook wat betreft de liberale democratie en sociale openheid zijn de VS voorlopig geen voorbeeld meer. Het Amerika van Trump is eerder een model geworden van nationalisme, xenofobie, en isolationisme. Rechtse Japanners zullen weinig moeite hebben om dit voorbeeld te volgen. Trump zal hen daarbij niet hinderen. Maar als Japan besluit die weg te bewandelen, nemen zij de slechtste aspecten van de VS over, en gooien het beste wat de VS ooit te bieden hadden weg.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Ian Buruma