EU straft Iran, maar niet te hard

Diplomatie Na moorden in Nederland en aanslagen in Denemarken en Frankrijk treft de EU Iran nu met gerichte sancties. De ‘Iran-deal’ blijft nog onverlet.

Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken) verklaart dat Iran waarschijnlijk achter twee moorden zat die in 2015 en 2017 op Nederlands grondgebied werden gepleegd.
Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken) verklaart dat Iran waarschijnlijk achter twee moorden zat die in 2015 en 2017 op Nederlands grondgebied werden gepleegd. Foto Bart Maat

In november 2017 wordt de uit Iran afkomstige dissident Ahmad Mola Nissi pal voor zijn woning in het Haagse Bezuidenhout van dichtbij doodgeschoten. Een half jaar later zet Nederland opeens twee Iraanse ambassademedewerkers uit. Vanwege die moord? Veel wijst daarop, maar regering en inlichtingendienst AIVD zwijgen in alle toonaarden. Tot gisteren.

Dinsdag maakte minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) bekend dat de EU, mede op voordracht van Nederland, sancties instelt tegen Iran in verband met „liquidaties en aanslagen op Europees grondgebied”. De AIVD zegt „sterke aanwijzingen” te hebben dat Iran achter de moord op Mola Nissi zat. Ook een andere dissident, Mohammad Samadi, in Almere ondergedoken als elektricien Ali Motamed, zou in 2015 in opdracht van Iran zijn gedood, aldus Blok. Teheran heeft ook de hand gehad in twee mislukte aanslagen in 2018 in Frankrijk en Denemarken.

Deze jongste ontwikkelingen maken de Europese relaties met Iran alleen maar gecompliceerder. Die waren al complex, nadat de Amerikaanse president Donald Trump vorig jaar de Iran-deal opblies: de onder zijn voorganger gemaakte afspraken uit 2015 dat Iran zijn atoomprogramma afbouwt in ruil voor handel met het Westen. De EU hecht zeer aan die deal: hij levert Europese bedrijven niet alleen contracten op, hij geldt ook als een van de eerste grote successen van de EU-diplomatie. Wat volgt, is een diplomatiek steekspel: de VS dreigen met sancties tegen Europese bedrijven die doorgaan in Iran. De EU probeert deze met juridische trucs te omzeilen. En Iran daagt de EU uit om de VS te trotseren.

Lees ook: Kabinet: Iran zat vermoedelijk achter twee moorden in Nederland

Moordoperaties

Washington vindt de EU naïef. Iran is onbetrouwbaar, speelt een giftige rol in de eigen regio en voert zelfs „heimelijke moordoperaties in het hart van Europa” uit, zegt de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo al openlijk in de zomer van 2018. Pas dinsdag erkenden Nederland en de EU dat inderdaad alles wijst op „vijandelijke acties” van Iran. Waarom nu pas? Om de al beschadigde Iran-deal niet nog verder te verzwakken?

Het ministerie van Buitenlandse Zaken ontkent dat desgevraagd. Nederland wilde aanvankelijk niet openlijk zeggen of er een link is tussen de moord op Mola Nissi en het Iraanse regime, omdat het in dit dossier samen met andere EU-landen wilde optrekken. „Dat is altijd een kwestie van lange adem”, aldus een woordvoerder. „De Iran-deal staat hier helemaal los van.”

Volgens een AIVD-woordvoerder was de uitzetting van de twee ambassademedewerkers in juni 2018 nodig om lopende het onderzoek naar de moorden alvast wel „een duidelijk signaal” af te geven „dat we dit niet accepteren”. De weggestuurde medewerkers waren zelf geen verdachten.

Teheran verwijt Europa juist dat het onderdak verleent aan als dissidenten vermomde terroristen. Het heeft, door Nederland geconfronteerd met de beschuldigingen, steeds „elke betrokkenheid” bij de liquidaties ontkend, aldus Blok dinsdag in een brief aan de Tweede Kamer.

De minister schrijft ook dat die betrokkenheid „in strafrechtelijke zin” niet „bevestigd” is. Oftewel: hoewel de door de AIVD verzamelde informatie zonder meer op bemoeienis van Iran duidt, en hard genoeg is om openlijk beschuldigingen te uiten, is het onderzoek in strikt juridische zin nog niet rond. Het strafrechtelijke onderzoek gaat dan ook door.

Gerichte sancties

Blok benadrukt in zijn brief ook dat de nu ingestelde sancties los staan van de Iran-deal. „Zolang Iran zich houdt aan de verplichtingen onder het akkoord zal de Europese Unie dat ook doen.” Het pakket is ook beperkt: het heeft betrekking op „twee Iraanse personen” die mogelijk wél met de moordaanslagen van doen hadden en specifiek op het Iraanse ministerie van Inlichtingen en Veiligheid. Alleen van dit groepje zullen „tegoeden en andere financiële activa” worden bevroren. Kortom: de EU wil de lijnen naar Teheran ondanks alles nog zoveel mogelijk openhouden.

Kamerlid Sven Koopmans (VVD) noemt de bevestiging dat Iran moorden pleegt in Nederland dinsdag „schokkend en onbestaanbaar” en prijst de Europese samenwerking in dit dossier. Bram van Ojik (GroenLinks) spreekt van „het zoveelste bewijs van de meedogenloosheid van Iran tegen politieke tegenstanders” en van „Iraanse minachting voor onze rechtsorde”. Hun D66-collega Sjoerd Sjoerdsma vindt dat Nederland Iran meer onder druk moet zetten. „Als Iran in het centrum van Den Haag mensen vermoordt, dan moeten er forse consequenties zijn. Iran moet meewerken aan het strafrechtelijke onderzoek. Doet Iran dat niet, dan moeten er extra sancties volgen.” In zijn brief houdt Blok die optie open. Iran moet wat hem betreft „de huidige zorgen wegnemen” en inderdaad meewerken aan dat onderzoek. „Indien dat niet gebeurt, worden verdere sancties niet uitgesloten”, schrijft de minister. Dat zou de relaties met Iran dan wel nóg ingewikkelder maken.

Lees ook: EU wil bedrijven helpen bij omzeilen Iran-sancties VS
    • Stéphane Alonso