Recensie

Recensie Beeldende kunst

Forensic Architecture gebruikt kunst in hun strijd met de macht

Beeldende kunst Forensic Architecture reconstrueert internationaal onrecht met simulaties, video’s en ouderwets speurwerk. Hun werk is spannend als een detectiveserie en even prikkelend als goede kunst.

360-graden reconstructie van de redding van een bootje op de Middellandse Zee door Forensic Architecture.
360-graden reconstructie van de redding van een bootje op de Middellandse Zee door Forensic Architecture. Beeld Forensic Architecture
    • Hans den Hartog Jager

Het is even wennen. De tentoonstelling van de geëngageerde kunstenaarsgroep Forensic Architecture in het Utrechtse BAK heeft op het eerste gezicht weinig met kunst te maken. Wie hun films bekijkt, in lengte variërend van vijf minuten tot ruim een half uur, denkt eerder te zijn beland in een geavanceerde versie van Opsporing verzocht. Elk van de werken toont een minutieuze reconstructie van – meestal – een misdaad of een misstand: de moord op twee Palestijnse jongens op de Westelijke Jordaanoever, een serie bomaanslagen op een Syrisch ziekenhuis, een aanhoudende, vermoedelijk aangestoken, serie bosbranden in Indonesië.

Forensic Architecture probeert telkens te achterhalen wat er precies is gebeurd en gebruikt daarbij alle middelen die hen ter beschikking staan: van digitale simulaties en beelden van bewakingscamera’s tot ouderwets degelijk speur- en deductiewerk. Het geeft de werken wel iets van een spannende film of televisieserie: NCIS in bezet gebied – zonder de gelikte acteurs, maar met veel betere visuals.

Lees ook het interview: ‘Wij zijn architecten die geen woontorens bouwen, maar bewijs’

Zoektocht naar ‘de’ waarheid

Natuurlijk kun je je afvragen of dit kunst is, maar die vraag lijkt al lang een gepasseerd station: Forensic Architecture werd dit jaar genomineerd voor de Turner Prize en de oprichter, de Israëlische architect Eyal Weizman, prijkte dit jaar op de negende positie van de ‘Art Power Top 100’ van het tijdschrift Art Review.

Die positie in de Art Power Top 100 is veelzeggend: Forensic Architecture lijkt in de eerste plaats vooral bezig met het onderzoeken van ‘de’ waarheid, achter die zoektocht schuilt ook een strijd om macht. Forensic Architecture mag zichzelf dan presenteren als een groep hedendaagse geëngageerde Sherlock Holmsen (zo’n vijftien mensen in totaal), hun onderzoeken richten zich altijd op veronderstelde misstanden van bestaande, agressieve machthebbers: de Israëlische, Syrische of Indonesische regering, of bedrijven die met hen samenwerken. Achter die consequente keuze schuilt natuurlijk een ideologische agenda, maar die wordt impliciet gelaten – wat toch het gevoel geeft dat Forensic Architecture van anderen volledig openheid vereist, maar zelf een kaart in de mouw houdt.

Maar is dat erg? Mag je hierin van de toeschouwer zelf enige alertheid verwachten? Om eerlijk te zijn: ik ben geen liefhebber van kunst die er een nogal dwingende, maar impliciete politieke agenda op na houdt, maar daar staat tegenover dat Forensic Architecture heel erg goed is in wat ze doen, vooral omdat ze in hun films elke keer weer feiten, details en manipulaties naar boven brengen die je niet zag aankomen.

Forensic Architecture laat op die manier overtuigend zien hoezeer het de moeite loont kritisch te blijven kijken naar hoe ‘feiten’ worden gepresenteerd, door wie dan ook, en dat de werkelijkheid complex is, dat er altijd belanghebbenden zijn, dat de ‘waarheid’ een belangrijk strijdperk is van de moderne tijd.

Op dat strijdperk speelt Forensic Architecture ook zelf – en door de kracht van hun werk wordt die positie steeds belangrijker, kijk maar naar Weizmans plek in de Art Power Top 100. Als je dat als toeschouwer goed in je achterhoofd houdt en het werk van Forensic Architecture beschouwt als een indringende weerspiegeling van de manier waarop verschillende groepen in de samenleving het machtsspel spelen, is dit een scherpe en prikkelende tentoonstelling – precies zoals alle goede kunst.