Ze droomden van Parijs en Amsterdam, het werd Fez

Eindbestemming Noord-Afrika Veel Afrikaanse migranten komen niet verder dan Marokko, dat alleen wil helpen met oplossingen in ruil voor EU-steun.

Fatou Wade in het 'Huis van Senegal' in Fez.
Fatou Wade in het 'Huis van Senegal' in Fez. Foto José Colón

Dar Senegal heet het onderkomen van een kleine gemeenschap Senegalezen in Fez. Middenin de volkswijk Sidi Boujida woont een groepje Afrikanen al jaren in een oud en vervallen pand. Ze worden gedoogd door de autoriteiten van de Marokkaanse koningsstad. „Iedereen droomt van Europa, maar de weg daarheen is vrijwel afgesloten. Daarom proberen we hier in Marokko een bestaan op te bouwen”, zegt Fatou Wade in een van de kamers van het huis. „En dat doen we zo goed en kwaad als het kan. Ik zou natuurlijk liever in Zweden of Californië wonen.”

De 27-jarige Wade is de dochter van een Senegalese vader en een moeder uit de Westelijke Sahara. Ze spreekt vloeiend Arabisch, Frans en Spaans en verdient haar geld als receptioniste in een hotel. Wade behoort tot de circa 100.000 Afrikanen in Marokko wier roots zuidelijker liggen. Het Noord-Afrikaanse land geldt voor velen van hen als een laatste stop op weg naar de Europese Unie.

In 2018 wist een recordaantal van circa 60.000 migranten via Marokko op illegale wijze Spanje binnen te komen – bijna een kwart van hen is Marokkaan. Aan de andere kant zijn er steeds vaker migranten als Wade die juist in Marokko stranden. Volgens cijfers van de Europese Commissie zouden vorig jaar bijna 14.000 migranten hier zijn gestopt op weg naar Zuid-Europa.

Ik zou natuurlijk liever in Zweden wonen

Fatou Wade, immigrant

Nu Marokko de grenzen na financiële toezeggingen van Europa sinds afgelopen zomer zeer streng bewaakt, weet nog maar een klein deel over de hekken van de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla te komen of ‘het beloofde land’ via de zee te bereiken. Volgens cijfers van de Internationale Organisatie voor Migratie lieten 769 migranten in 2018 het leven in de zee of raakten vermist. De Straat van Gibraltar is het grootste massagraf van Europa en geldt als afschrikwekkend voorbeeld voor migranten. Marokko verandert zo langzaam van doorreisland in eindbestemming.

Donat Bukasa Kanda (30) verliet net als duizenden anderen zes jaar geleden de Democratische Republiek Congo om elders een nieuw bestaan op te bouwen. Hij behoorde destijds tot een klein aantal Afrikanen dat bewust voor Marokko koos als leefomgeving. „Ik kon gewoon met een studentenvisum naar Fez”, legt Bukasa Kanda uit in de hotellobby in het nieuwe gedeelte van de stad. „Ik heb financieel management gestudeerd en woon hier nu met plezier. Ik voel me thuis in Marokko. Al zijn de cultuurverschillen groot en moeten nog veel problemen worden overwonnen.”

Uitzicht vanaf de wijk Sidi Boujida in Fez.

Foto José Colón

Lastig integreren

Bukasa Kanda probeert als voorzitter van de niet-gouvernementele organisatie Jiber – die voor ontwikkeling in rurale gebieden moet zorgen – bruggen te slaan tussen Afrikanen uit landen als Guinee, Ivoorkust, Mali, Senegal, Nigeria en de Democratische Republiek Congo. „Voorheen wilde bijna iedereen naar Frankrijk, België, Nederland of Duitsland. Maar vanuit Europa komt meer druk om migratie tegen te gaan. In ruil voor geld en middelen wordt een beroep gedaan op Marokko om het vuile werk op te knappen. Maar het is niet eenvoudig voor andere Afrikanen om hier te integreren. In het verleden kwamen Marokkanen in verzet tegen de aanwezigheid van migranten in grote steden.”

Het Marokkaanse migratiebeleid roept veel vragen op. Voor een deel is het simpelweg big business. Marokko kreeg in 2018 de toezegging van 140 miljoen euro aan EU-steun, maar wat er precies tegenover zou staan bleef lang onduidelijk. Tot deze week. Het Noord-Afrikaanse land vraagt nu via Spanje om nog meer geld voor scholingsprogramma’s om migranten op te leiden voor banen in het toerisme of de gezondheidszorg. Daarnaast zouden Marokkaanse studenten veel makkelijker toegang moeten kunnen krijgen tot universiteiten in Spanje. Consuelo Rumí, de Spaanse staatssecretaris van Migratie, is van plan eind deze maand naar Brussel te gaan om de voorstellen te bespreken.

Het is een publiek geheim dat het regime van koning Mohammed VI de toestroom van migranten naar Europa kán reguleren – met zachte of harde hand. Zijn de verhoudingen tussen Marokko en de EU goed, dan zitten de grenzen potdicht. Maar zijn de Marokkanen uit op extra steun, dan arriveren er plotseling steeds meer bootjes op de Spaanse stranden of slagen honderden migranten er opeens wél in de hekken bij de exclaves over te komen.

Spanje heeft zelf ook de maatregelen verscherpt. Het land probeert bestormingen bij Ceuta en Melilla niet meer als vluchtpoging te behandelen, maar als verstoring van de openbare orde. De regering van de centrum-linkse premier Pedro Sánchez denkt met de bilaterale overeenkomst uit 1992 met Rabat voldoende wettelijke basis te hebben om mensen die „illegaal binnenkomen” terug te zenden. Tal van organisaties tekenden protest aan tegen het beleid van Spanje, dat in zou gaan tegen de internationale verdragen waarin staat dat één voet over de grens recht geeft op een asielaanvraag en juridische bijstand.

Lees ook: Migranten die Spaanse exclave Ceuta al bereikt hadden, teruggezet naar Marokko

Klimaatverandering

Marokko kwam vijf jaar geleden met eigen migratiebeleid. Dat begon met een soort generaal pardon. Doel was migranten recht te geven op legaal werk, scholing en gezondheidszorg. „Destijds werden er ruim 20.000 tijdelijke verblijfsvergunningen gegeven – later nog eens. Maar er zit geen structuur achter. Niemand weet of en wanneer er weer vergunningen worden vergeven. Bovendien moet je werk hebben om echt te mogen blijven”, stelt de Jiber-voorzitter. „Juist daar zit het probleem. Veel Marokkanen willen door gebrek aan werk zelf weg. De migranten behoren tot de alleronderste laag.”

De organisatie van Bukasa Kanda probeert met steun van de Marokkaanse overheid trainingen te geven die ertoe bijdragen dat de sub-Saharanen met baantjes in Franse callcenters of in de landbouw in hun onderhoud kunnen voorzien. In het straatbeeld van Casablanca en Marrakesh zijn de Afrikaanse verkopers met nagemaakte merkbrillen, sieraden en tassen net intussen zo gewoon als in Madrid of Barcelona. „Vergeet niet dat bijna iedereen uit een gebied komt waar de ellende nog veel groter is. Mensen vluchten niet alleen meer om politieke of economische redenen, ook om de klimaatverandering. De Sahel is kurkdroog. Daar kún je niet meer leven. Migranten zouden tevreden zijn met een stabiel bestaan in Marokko”, vertelt een dertiger uit de Democratische Republiek Congo. „Als Europa de migranten zo graag weg wil houden, moet er geïnvesteerd worden in werkgelegenheid.”

Migrant uit Senegal in de wijk Sidi Boujida in Fez.

Foto José Colón

Van de circa 100.000 sub-Saharanen in Marokko zouden er zo’n 40.000 illegaal zijn. Het zijn schattingen van Jiber; officiële cijfers zijn niet beschikbaar. De meeste migranten blijven dromen van Europa en leiden doorgaans een marginaal bestaan in achterbuurten of kampementen van grote steden of in de bossen nabij Melilla. Bukasa Kanda heeft het optreden tegen de illegalen de laatste tijd zien veranderen. Het afgelopen jaar zijn groepen ‘sub-Saharanen’ volgens hem meer dan eens door de Marokkaanse politie opgesloten of uiteengeslagen. Zo is een kampement bij het treinstation van Fez vorig jaar ‘schoongeveegd’. In Tanger werden ‘bootjeshuizen’ ontmanteld en gesloten. Duizenden migranten zouden naar afgelegen gebieden nabij de grens met Algerije zijn gestuurd. Mensenrechtenorganisatie Amnesty International noemde het optreden van de Marokkaanse autoriteiten afgelopen september in een rapport „wreed” en „onwettig”.

Bukasa Kanda: „Het afgelopen half jaar is de situatie verhard. Spanje heeft voor het eerst groepen teruggestuurd naar Marokko die al in de exclaves waren. Dat is tegen de internationale regels. En Marokko deporteert nu zelf ook migranten met vliegtuigen.”

Van één ding is Bukasa Kanda overtuigd: de migratie naar Europa is niet te stoppen. „Iedereen kan op zijn smartphone zien hoe mensen in Europa een modern leven leiden. Ze dromen van Amerika, Parijs of Amsterdam, niet van Casablanca, Tanger of Fez. Dus als de diverse partijen van Marokko echt een eindbestemming willen maken, moet je hier een vredige en veilige omgeving creëren. Want iemand die zijn eigen huis verlaat, gaat op zoek naar een plek waar hij zich toch een beetje thuis voelt.”

Voor Wade en haar familie en vrienden is dat voorlopig Dar Senegal in Fez. Ze luistert er het liefst naar Latijns-Amerikaanse muziek. „Je moet zelf wat van het leven maken”, zegt ze lachend. „Van Shakira word ik vrolijk.”