Paul Whelan: Amerikaans spion of bruiloftsganger?

De Amerikaans-Britse Paul Whelan zou volgens Russische media staatsgeheime informatie hebben gekregen van een Russisch contact. Hoe betrouwbaar is dat nieuws en wie is oud-marinier Whelan?

Paul Whelan op een ongedateerde foto die is vrijgegeven door zijn familie.
Paul Whelan op een ongedateerde foto die is vrijgegeven door zijn familie. Foto Familie Whelan

Volgens de Russische geheime dienst FSB werd de ‘spion’ op heterdaad betrapt. Paul N. Whelan, een voormalige sergeant van het Amerikaanse Korps Mariniers, werd op 28 december in zijn Moskouse hotelkamer opgepakt terwijl hij bezig was met een ‘spionageoperatie’, zo meldde de Russische dienst in een korte verklaring.

Het Russische persbureau Rosbalt gaf deze week de eerste details.

Vijf minuten voor zijn aanhouding, zo meldt persbureau Rosbalt, had Whelan een geheugenkaartje gekregen van één van zijn Russische contacten. Volgens het persbureau stond op het kaartje staatsgeheime informatie.

Is ‘spion’ Whelan er gloeiend bij?

Russische media zijn niet altijd even betrouwbaar: het verhaal van Rosbalt is afkomstig van slechts één anonieme bron. En áls er staatsgeheimen stonden op het geheugenkaartje, dan wil dat niet per se zeggen dat Whelan zich hiervan bewust was.

Zorgvuldig geregisseerd

De FSB-operatie leek zorgvuldig geregisseerd. Bij huiszoeking vinden de Russische autoriteiten bijna altijd iets belastends – desnoods leggen de agenten het er zelf neer. Zelf ontkent Whelan een spion te zijn. Zijn familie liet in een verklaring weten dat er „niet getwijfeld” wordt aan zijn onschuld. De ex-marinier zou in Moskou zijn geweest om de bruiloft bij te wonen van een oud-collega.

Volgens tweelingbroer David Whelan was Paul – die vaak in Rusland kwam – betrokken bij de organisatie van het feest en had hij op de dag van zijn arrestatie de bruiloftsgasten nog het Kremlin-museum laten zien.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo, liet weten dat de Verenigde Staten inmiddels om opheldering hebben gevraagd. „Als de aanhouding onrechtmatig is dat zullen we zijn vrijlating eisen”, zo zei Pompeo.

Britse nationaliteit

Ook de Britse minister van Buitenlandse Zaken Jeremy Hunt trok de beschuldiging tegen de oud-marinier in twijfel – behalve de Amerikaanse bezit Whelan ook de Canadese, de Ierse én Britse nationaliteit. „Individuele personen horen niet als pion of hefboom ingezet te worden in een diplomatiek schaakspel” zo zei Hunt.

De Britse minister doelde daarmee waarschijnlijk op een scenario dat al een tijdje rondzingt in de internationale media: de aanhouding van Whelan zou een reactie zijn op de affaire rond de dertigjarige Russin Maria Boetina, die in de VS vastzit op verdenking van ongeoorloofde lobby-activiteiten. Vorige maand gaf zij in een plea deal toe in opdracht van Moskou – en in het geheim – te hebben gelobbyd by de Amerikaanse National Rifle Association (NRA) en de Republikeinse Partij. Moskou, zo wil deze theorie, zou Whelan hebben opgepakt om hem te kunnen ruilen voor Boetina. Als hij wordt veroordeeld, dan hangt hem twintig jaar cel boven het hoofd.

Lees ook: Russische wapenactiviste in Washington is volgens de FBI een spion

Beveiliger

Paul Whelan, geboren in Canada uit Britse ouders, groeide op in Michigan en studeerde af aan de lokale universiteit. Na zijn afstuderen diende hij bij de politie en het Korps Mariniers, waar hij het schopte tot staff sergeant – niet bepaald een toprang.

In 2001 ging de voormalige politieman en reserve-marinier werken bij een internationaal adviesbureau waar hij verantwoordelijk was voor de bedrijfsbeveiliging. Sinds 2017 werkte hij voor BorgWarner, een bedrijf in auto-onderdelen dat ook in Rusland zaken doet. Whelan, zegt zijn broer, was directeur veiligheid en reisde veel.

Oneervol ontslag

Reservist Whelan diende twee keer in Irak, maar zijn militaire carrière eindigde in mineur. In 2008 werd hij door een militaire rechtbank veroordeeld wegens het uitschrijven van valse cheques. Whelan werd oneervol ontslagen. Alleen daarom al, zo zeiden voormalige CIA-medewerkers tegen TheNew York Times, is het nauwelijks voorstelbaar dat hij werkte voor de Amerikaanse geheime diensten. CIA-officieren in het buitenland krijgen meestal de status van ambassademedewerker, zodat ze aanspraak kunnen maken op de diplomatieke onschendbaarheid, mochten ze tegen de lamp lopen.

Zijn eerste bezoek aan Moskou dateert uit 2006 – toen hij nog diende in Irak. Volgens persbureau Rosbalt was de sergeant echter langere tijd bezig met het aanboren van nuttige contacten op internet. Daar verklaarde hij zijn liefde voor Rusland, en liet hij weten de taal te willen leren. Na een jaar of twee begon de Amerikaan Rusland vaker te bezoeken. Volgens het persbureau was het „opvallend” dat de ex-marinier „in het geheel niet geïnteresseerd was in knappe Russinnen”, maar zijn tijd besteedde aan het drinken met zijn mannelijke internetvrienden. Bij die gesprekken probeerde Whelan gevoelige informatie los te krijgen, zo stelt Rosbalt op basis van een anonieme Russische inlichtingenbron.

Russische militairen

Paul Whelan heeft een account op Vkontakte, de Russische versie van Facebook. Onder zijn vrienden (het aantal is de afgelopen dagen nogal teruggelopen) bevinden zich veel Russische militairen. In alle gevallen gaat het om jonge mannen in de leeftijd tot dertig jaar. Geen topfunctionarissen met toegang tot staatsgeheimen, zo lijkt het.

Was Whelan aan het werven onder jonge Russische militairen? Of verkeerde de 48-jarige ex-marinier gewoon graag in het gezelschap van jonge fitte jongens uit de provincie, met wie hij kon praten over het militaire leven?

Volgens broer David Whelan was Paul – een beer van een kerel met een zachte oogopslag – niet het type dat in zeven sloten tegelijk liep. Over zijn trip naar Rusland maakte hij zich geen zorgen, aldus David tegenover CNN. Wel over de golden retriever van zijn ouders – die moest de vorige week langs bij de dierenarts.

Correctie (6 januari 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond in het onderschrift bij de foto dat daarop Paul Whelan te zien is met „zijn hond”, genomen „in Michigan”. Waar de foto is genomen is onbekend. Of het zijn hond is, is evenmin bekend. Dat is hierboven aangepast.

    • Steven Derix