Het gaat veel beter met de wereld dan we denken

Hans Rosling

Met ‘Feitenkennis’ bestrijdt de in 2017 overleden arts Hans Rosling postuum vele misvattingen over de toestand in de wereld.

De 13-jarige ballerina Silvia Khatenje poseert tijdens een street performance in een sloppenwijk van Nairobi
De 13-jarige ballerina Silvia Khatenje poseert tijdens een street performance in een sloppenwijk van Nairobi Foto EPA/Daniel Irungu

Toen de Zweedse hoogleraar Hans Rosling in 2016 optrad in Zondag met Lubach was dat voor velen waarschijnlijk de eerste ontmoeting met deze kleurrijke arts en onderzoeker. Maar via interviews, TED-talks en lezingen voor grote bedrijven en organisaties – allemaal te zien op YouTube – had zijn roem zich al jaren eerder verspreid. Met veel humor en gesteund door indrukwekkende graphics, waarmee hij saaie statistische data prachtig weet te visualiseren, biedt hij verrassende inzichten in grote wereldproblemen. En dat is nodig ook.

Al tijdens zijn colleges in Zweden ontdekte Rosling (1948-2017) dat er grote onwetendheid bestaat over demografische ontwikkelingen in de wereld, over veranderingen op het gebied van rijkdom en armoede, ziekte en gezondheid, scholing, et cetera. We hebben namelijk allemaal de neiging om de toestand in de wereld veel slechter voor te stellen dan ze in werkelijkheid is.

Om die onwetendheid, of liever vooringenomenheid, met behulp van betrouwbare statistische data te bestrijden, richtte hij samen met zijn zoon en schoondochter in 2005 de Gapminder Foundation op. Een resultaat van hun inspanningen is het onlangs verschenen boek Factfulness, dat meteen in 24 talen en met een ronkende aanbeveling van Bill Gates op de markt werd gebracht. Rosling zelf heeft het verschijnen ervan overigens niet meer mee kunnen maken, hij overleed begin 2017.

Levensverwachting van 45 jaar

De Gapminder Foundation dankt zijn naam aan een van de grootste misvattingen die Rosling bestrijdt, het wij-zij denken: wij in de rijke westerse wereld met kleine gezinnen en hoge levensverwachting, tegenover de arme Derdewereldlanden met grote gezinnen en lage levensverwachting. Maar die tegenstelling bestaat al lang niet meer. Sinds de jaren zestig zijn na een enorme world makeover de genoemde verschillen grotendeels verdwenen. Terwijl een land als Vietnam in 1965 nog een levensverwachting kende van 45 jaar, is die ondanks de gevolgen van de oorlog gestaag omhoog gegaan, en tegenwoordig zelfs op een vergelijkbaar niveau met de Verenigde Staten. Ook in Vietnam krijgen gezinnen tegenwoordig gemiddeld niet meer dan twee kinderen. En zo zijn er vele andere misvattingen.

Lees ook de necrologie van Hans Rosling: De arts die de wereld toonde hoe het anders kan

Rosling begint zijn boek met een serie van dertien meerkeuzevragen die op dit soort feitelijkheden betrekking hebben: welk percentage van de wereldbevolking heeft toegang tot elektriciteit? Hoeveel kinderen zijn ingeënt tegen veelvoorkomende besmettelijke ziekten? Leeft de meerderheid van de wereldbevolking in landen met een laag, middel of hoog inkomen? Ik zal meteen maar bekennen dat ik bij deze test net als vele anderen voor mij nauwelijks beter zou hebben gescoord als ik de antwoorden gegokt had. Ik deed het zoals Rosling dat uitdrukt ‘niet beter dan een chimpansee.’

Dat ligt aan ons brein, dat als gevolg van een evolutionair proces van miljoenen jaren is voorzien van een reeks instincten waardoor we bijzonder succesvol zijn geworden om zonder al te veel nadenken te overleven. We zijn dol op hoogcalorische voedingsstoffen als suiker en vet, omdat die onze voorvaderen ooit het leven hebben gered in tijden van voedselschaarste. Maar in onze moderne tijd leidt diezelfde voorkeur tot obesitas, een van de grootste gezondheidsproblemen ter wereld. Geheel analoog beschikken we volgens Rosling over ‘drama-instincten’, een sterke neiging om onze leefsituatie en daarmee ons wereldbeeld te over-dramatiseren. Zo zijn we te veel gericht op slecht nieuws. Dat blijft hangen en kleurt vervolgens ons toekomstbeeld. Je moet je echter bedenken dat er veel meer goed nieuws is, maar dat dit ons niet bereikt, omdat dat nu eenmaal geen nieuws is.

Instinct

Ook zijn we van nature geneigd om altijd direct iets of iemand buiten onszelf de schuld te willen geven. Dat maakt het bijna onmogelijk om op zoek te gaan naar de daadwerkelijke oorzaken van een probleem: onze mening heeft zich al gevormd. Verder zijn we geprogrammeerd om problemen direct aan te pakken, terwijl het vaak beter is even pas op de plaats te maken en kleine stapjes te zetten. Zulke instincten moet je volgens Rosling leren beteugelen. Dat stelt je in staat betere beslissingen te nemen, zodat je je geen zorgen meer maakt over de verkeerde dingen, terwijl je toch alert blijft op gevaar.

Aan de hand van anekdotes uit zijn rijke leven als arts illustreert Rosling heel aardig hoe ook hijzelf vroeger maar al te vaak ten prooi viel aan dit soort instincten, tijdens zijn reizen over de hele wereld naar allerlei brandhaarden en natuurrampen. Hij wilde nu eenmaal zelf vaststellen hoe de situatie ter plaatse was en wat hij met zijn ervaring kon toevoegen.

Zijn boodschap zal elke lezer na een paar hoofdstukken duidelijk zijn: je weet het op een zeker moment wel. Het wordt dan irritant om telkens weer te horen hoe hij op een conferentie of in een boardroom zijn vragen stelde en onveranderlijk werd geconfronteerd met onwetendheid en verkeerde antwoorden. Dat chimpansees beter scoren op de tests die hij aan iedereen voorlegt is een keer leuk om te lezen, maar niet meer.

Een bijkomend probleem met dit toch uiterst sympathieke en belangrijke boek is dat het een boek is. Want ook al zijn Roslings stem en humor op elke pagina aanwezig, alle diagrammen zijn in zwart-wit en statisch op de pagina afgedrukt. Je mist de animaties, die hij in zijn lezingen gebruikte, en die zijn boodschap zo volmaakt illustreren. Daarom moet u niet alleen dit boek lezen, maar ook om de paar hoofdstukken even Rosling op internet in levenden lijve aan het werk zien.

    • Rob van den Berg