Opinie

Inspiratie voor Europese activisten

In Europa

Eind oktober verscheen een ongebruikelijke oproep in Zwitserse kranten: „Nationale parlementariërs gezocht M/V”. Die oproep kwam van Operatie Libero, een burgerbeweging die in 2014 door studenten is opgericht om de strijd aan te gaan met ’s lands grootste partij, de rechtspopulistische SVP.

Vier jaar lang heeft Operatie Libero tegen de populisten gevochten. Ze heeft vier referenda gewonnen die anders vrijwel zeker naar de SVP waren gegaan. Nu wil ze vóór iets vechten. En eigen ideeën inbrengen in de Zwitserse politiek, in plaats van op andermans ideeën te reageren. Dit plan kan activisten in heel Europa inspireren.

De studenten willen geen nieuwe politieke partij oprichten, zoals Macron in Frankrijk deed. Nee, ze willen kandidaten van middenpartijen steunen voor de parlementsverkiezingen in oktober 2019. Dat kunnen nieuwe kandidaten zijn, of ervaren politici. Liberalen, socialisten, groenen en christendemocraten – allen zijn welkom, als ze maar „willen uitkomen voor een open, progressief Zwitserland”.

Vier jaar lang heeft Operatie Libero tegen de populisten gevochten

Operatie Libero legt de vinger op de zere plek. Weinigen kunnen zich een democratie voorstellen zonder politieke partijen. Toch gaat het niet goed met die partijen – nergens in Europa. De democratie lijdt daaronder. Het verschil tussen politieke partijen is afgelopen decennia, mede door de globalisering, kleiner geworden. Vroeger stonden links en rechts lijnrecht tegenover elkaar, nu lijken ze op elkaar. Vroeger vertegenwoordigden ze afgebakende groepen of klassen. Ook dat is voorbij. Door de groeiende welstand, individualisering en economische veranderingen zijn achterbannen van veel partijen verkruimeld. Bij elke verkiezing moeten partijen opnieuw kiezers vinden. Al deze ontwikkelingen leiden ertoe dat stijl belangrijker wordt dan inhoud, en dat partijen voorzichtiger en behoudzuchtiger worden.

Je zou denken dat coalitievorming daardoor makkelijker is dan vroeger. Maar nee. Om zich van elkaar te onderscheiden, vergroten partijen hun (soms minieme) onderlinge verschillen uit. Overal, ook in Zwitserland, leidt dit tot gemanoeuvreer op de vierkante millimeter. Over cruciale issues als belastinghervorming, Europa of migratie zit de besluitvorming muurvast op een paar details. Partijen spelen op safe en durven daar niet doorheen te breken. Intussen raken kiezers hun vertrouwen in de politiek kwijt.

Met een nieuwe partij los je dit probleem volgens Operatie Libero niet op. Daarom wil ze binnen bestaande middenpartijen een soort platform opzetten voor politici die de stagnatie willen doorbreken. De studenten willen voor deze politici campagne voeren. Hun hoop is dat progressieve kandidaten die laag op partijlijsten staan, zo extra voorkeurstemmen halen en misschien toch in het parlement komen. Daar zouden ze vastgelopen debatten vlot kunnen trekken.

Partijleiders zijn minder negatief over dit plan dan je zou denken. Ze vrezen bemoeizucht, maar voelen zelf ook wel dat ze vastzitten. En dat alleen rechtspopulisten daar garen bij spinnen. Operatie Libero concurreert niet met partijen, integendeel: ze probeert hen te heractiveren, uit hun lethargie te krijgen. Vandaar misschien dat politieke debatavonden die Operatie Libero eind 2017 organiseerde, gretig werden bezocht door gevestigde politici.

Oud-ambassadeur en -parlementariër Tim Guldimann, een socialist die sympathiseert met Operatie Libero, zei laatst tegen de Neue Zürcher Zeitung dat parlementaire besluiten vaak maar met twee, drie stemmen verschil worden genomen. Behoudzuchtigen in de partijtop dwingen andere partijleden om hen te volgen. Maar als progressieven binnen meerdere partijen samen optrekken rond migratie of Europa, kan zo’n stemming zo de andere kant opgaan. Daar is Operatie Libero op uit: een nieuwe politieke cultuur stimuleren, zónder dat je het systeem op zijn kop zet.

Of dit lukt, moet nog blijken. Maar de politieke gedachte erachter is ambitieus, en kan als voorbeeld dienen voor groeperingen elders in Europa die wel een politieke vernieuwing willen, maar geen revolutie.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.